''اکھیاں'' کھیڈ وِچ پہلی گل تے ہے اکھیاں دا ہوون نہ ہوون، ویکھن نہ ویکھن- پر ایہہ پہلی سانجھی
کیویں کریئے- ''اکھیاں'' دی کتاب تے چھپی کوئی نہیں جیہڑی ساہمنے رکھ بہویئے-* وِرلے ای ہوسن
کوئی پِچھلی پیڑھی دے جیہناں ریڈیو توں ''اکھیاں'' سُنی تے ٹانویں ای اوہ ہوسن جیہناں پِچھے جیہے
لہور دے اِک سُکھالے گھر وِچ پنجاب لوک راس دی کھیڈی ''اکھیاں'' ویکھی- چلو سُکھالے گھر وِچ ای
سہی لوک راس والیاں ''اکھیاں'' کھیڈ کے ساڈے لئی ایس کھیڈ نوں وچارن دا ڈھوتے بنایا توڑے سُکھالیاں
گھراں وِچ کھیڈِیاں کھیڈاں دا وچارن ہور ہوندا اے تے خلقت دے وِچ کھلو کے کھیڈِیاں دا ہور- اکھیاں دی
کتاب چھپی کوئی نہیں تے پنجاہ ورھے ہون لگے نیں ایہنوں لِکھیاں-
ایس گل پِچھے وی اکھیاں دا ہوون نہ ہوون اے، ویکھن نہ ویکھن- اوہ تے بھلا ہووے'' لہراں'' والے دا
جیہنے اپریل 81 وِچ رفیع پیر نمبر کڈھیا تے وِچ ''اکھیاں'' وی چا چھاپی- پر اوہ پرچہ وی تہانوں ہُن
کتھوں لبھنا اے- چلو کھیڈ دا خلاصہ ای کر ویکھئے- اُنج کھیڈاں تے کھیڈن لئی ہوندیاں نیں خلاصے کرن
تے نہیں نہ ہوندیاں- پھیر خلاصے وی بھیلو بھلی ہوندے ہوئے- اِک دا کیتا ہور دُوجے دا ہور- جیہڑی گل
اِک نے کڈھ دِتی ہو سکدا اے دُوجے اوہا رکھنی ہووے- نالے خلاصیاں بارے اِک پُرانی بولی وی ہے
متے تساں سُنی ہووے-
چُپ کر دڑ وٹ جا
نہ عِشق دا کھول خلاصہ
خلاصے ہوندے ای چپ کراون لئی نیں، پُچھدیاں نوں دڑ وٹاون لئی- (تے خلاصے کھولن والیاں نال اوہو
ہوندی اے جو عشق کرن والیاں نال ہوندی اے)- یاں وت خلاصہ ہووے اوہ، جیہڑا ایس بولی وِچ ہویا اے-
آپ ای آپنے آپ نوں کھول وی جاوے تے رہوے وی خلاصہ- اوہ خلاصہ تے ''اکھیاں'' آپ ای اے-
پہلی جھاکی پنڈ حسن آباد- چودھری مولا بخش دی بھرجائی کرمو دے گھر- چودھری کرمو تے اوہدے
پُتر فضل نال جھگڑدا اے بئی تساں میرے پچھوں بیگم نوں بھاگووال دے موجو جٹ نال کیوں ویاہ ٹوریا-
ایس جھگڑے وِچ سانوں پتہ لگدا اے بئی بیگم اِک انھی یتیم کُڑی اے- چودھری نے پالی اے- چودھری
دے پُتر بہادر نال بیگم دا نِکے ہوندیاں دا پیار اے تے ایس گل دا پُورے پِنڈ نوں پتہ اے- ہاسے بھانے
دونہاں دی کُڑمائی دیاں ڈھولکیاں وی وجدیاں رہیاں نیں- چودھری نے لہور نوکری کیتی ہوئی اے تے
اوہ آپنی سوانی تے دھی نوں لہور آپنے کول رکھدا اے- بہادر پِچھے پِنڈ وِچ اے سو بیگم وی پِنڈ وِچ ای
اے- پر بہادر نال کلیاں گھر وِچ رہنا وی اوہدا ٹھیک نہیں سو چودھری اوہنوں کرمو کول چھڈ گیا ہویا
اے- کرمو نوں زمین واسطے پیسے دی لوڑ اے- اوہ بھاگو والیئے موجو جٹ دی بھین نال آپنے پُتر فضل
نوں ویاہ کے چنگا داج لینا چاہوندی اے، موجو دی بھین لین لئی وٹے وِچ موجو نوں بیگم دا ہتھ پھڑا
دیندی اے- نکاح ویلے بیگم نوں افیم گھول پیاوندے نیں تے اوہنوں ہاں نانہہ دا وی پتہ نہیں لگدا- ساری
کاروائی چودھری کولوں چوری ہوئی اے- بہادر وی کِتے وانڈھے گیا ہویا سی-
دُوجی جھاکی پنڈ بھاگووال- بیگم دے سوہرے گھر- بیگم نوں آیاں دُوجی رات- بیگم نوں خیال اے بئی
اوہدا ویاہ بہادر نال ہویا اے- پر اوہنوں ایہہ تھاں وی اوپری جاپدی اے تے جَنا وی بہادر نہیں لگدا- بیگم
آپنے نال آئی نائن نوراں کولوں پُچھدی اے بہادر دا- پہلوں تے نوراں اوہنوں ولاوندی اے پر اوڑک
اوہنوں اصل گل دس دیندی اے تے سمجھاوندی اے بئی ہُن توں موجو نال سلوک بنا کے رکھ تے بہادر دا
خیال چھڈ اوہدا کِتے ہور ویاہ ہوون لگا اے- بیگم ایہہ سُن کے نموجھان ہو گئی پر مُڑ اوس آپنے صدق دا
لڑ پھڑیا تے صندوق وِچوں بہادر دا دِتا زنجیری والا چاقو کڈھ کے سرہانے رکھ لیوس- نوراں نوں
دسیوس بئی ''آہندے نیں جے راتیں چھری چاقو نال رکھ سنویئے تے ڈر نہیں لگدا''- مُڑ اوس چیتے کیتا
بہادر نال رل کھیڈن جدوں دونویں کدیں نِم والے ویڑھے کُھوہ دی واج نال تے کدیں کُھوہ دی گادھی اُتے
بہہ کے ماہیا گاؤندے ساں-
اوتھے اکھیاں دا فرش وچھاواں جیہڑے راہیں آویں ماہیا
ماہیئے دے بول گاؤندیاں بیگم نوں اچن چیت سہی ہوندا اے جیویں بہادر وی اوہدے نال رل کے پیا گاؤندا
اے-
تیجی جھاکی- حسن آباد- کرمو دے گھر- کرمو کریمے نائی نوں بھاگووال ٹوردی اے بئی جاکے آپنی
سوانی نُوراں نوں پِچھانہہ ٹور تے آپ فضل دے ویاہ دی گل پکی کر کے آ- کریمو پنڈوں نکلدے نوں
نوراں بھجی آؤندی مِلدی اے- دونویں کرمو دے گھر آجاندے نیں- نوراں دَسدی اے بیگم نے ہنیر پا چھڈیا
اے- موجو دی ہِک وِچ چاقو مار کے کدھرے ٹُر گئی اے تے پُلس اوہنوں پئی لبھدی اے- موجو دسیا اے
بئی اوہنے بہادر وی اوس ویلے بیگم نال ڈِٹھا اے-
چوتھی جھاکی- اوسے شامیں- چودھری مولا بخش دے گھر- چودھری بہادر نال اوہدے ویاہ دی گل کردا
اے بہادر آکھدا اے ''میاں جی جِس پیر دی میں بیعت کیتی ہوئی اے اوہدی مینوں حالے اجازت نہیں''-
چودھری بہادر دا دُکھ سمجھدا اے آکھدا اے ''ہلا پُتر توں خوش رہو… رب تینوں آپنیاں مراداں دئے تے
بھلے راہ لائے-'' چودھری نوں ہِرکھ وی اے بئی میں آپنی بے دھیانی پاروں ''تیری تے بیگم دی زندگی
خوار کر چھڈی-'' پر بہادر پیو نوں تسلی دیندا اے بئی میں بیگم نوں خواب وِچ ڈِٹھا اے- اوہ خیریں مہریں
اے تے اوہنے آونا وی ضرور اے- اچراں نوں کریما ہفیا ہویا آوندا اے تے آن کے بیگم دی کیتی دا دسدا
اے- چودھری کریمے نال کرمو ول ٹر جاندا اے- مگروں بہادر بیگم والا ماہیا گاوندا اے تے دیوا بالدا اے
تے بیگم دی واج اوہدی واج نال رلدی اے تے دیوے دی لوئے اوہنوں بیگم دسدی اے- بہادر بیگم نوں
پُچھیا بئی توں اکھوں باجھ ایتھے دا راہ کیویں لبھا- بیگم آکھیا ''راہ لبھن تھیں پہلوں میں اکھیاں لبھیاں''-
تے بہادر نے بیگم دیاں اکھیاں تکیاں، جگدیاں سچ مُچ دیاں، سگویاں اونویں جیویں اوہنے خواب وِچ
تکیاں آہیاں- دونوں ای مُڑ رل بہن اُتے خوش نیں- آپنے قول قرار تے صِدق دی گل کریندے نیں-
پنجویں جھاکی- چودھری مولا بخش دے گھر دے ساہمنے ویہڑے وِچ- چودھری، فضل تے تھانیدار-
فضل تھانیدار نوں دسدا اے بئی لوکاں دِن ڈُبن ویلے کوئی کُڑی دادو دے کُھوہ وِچ چھال ماردی ڈِٹھی اے-
بندے کُھوہ وِچ لتھے، ٹوبھے وی کُھوہ چھانیا پر کُھوہ وِچوں کجھ نہیں لبھا- تھانیدار چودھری نوں تسلی
دیندا اے بئی جے بہادر پنڈوں باہر نہیں گیا تاں اوہنوں خیر مہر اے- شہادتاں کٹھیاں کر لؤ- تھانیدار ذرا
پرانہہ ہویا تے چودھری نوں بہادر تے بیگم دے ماہئے دی واج کنیں پئی- چودھری نے فضل نوں وی
دسیا تے آکھیا توں ذرا تھانیدار نوں گلیں لا تے میں اندر چل کے ویکھناں بئی بیگم ایتھے اپڑی کِنج-
چودھری گھر ول گیا تے فضل نے تھانیدار نوں دونہہ واجاں دے گاون دی دس دِتی- تھانیدار تے فضل
چودھری دے مگرے اوہدے گھر دے بوہے اگے اپڑے- بوہا کھڑکایاں نہ کُھلیا تے تھانیدار دھکے نال
بھن کے اندر وڑیا- اندر بہادر سی- اوس آکھیا کوئی اگے نہ آوے- یاد رکھو جے کسے بیگم نوں ہتھ لایا-
پر تلاشی لیاں بیگم اوتھے لبھی ای کوئی نہ- سارے حیران نیں- پہلوں بہادر وی حیران اے پر ہولی ہولی
اوہنوں سار لگدی اے- اوہنوں بیگم دا پُچھدے نیں تے اوہ آکھدا اے- ''آہو مینوں اوہدا پتہ اے- پر تُسیں
اوتھے کدیں نہیں پہنچ سکدے''- مُڑ آکھدا اے ''اوہ میرے کول اے''- دُوروں فضل نوں بیگم تے بہادر دے
ہاسے دی واج آوندی اے اوہ تھانیدار نوں لے کے باہر بھجدا اے- چودھری وی جکو تکی وِچ نال جاندا
اے- پچھوں بہادر ماہیا گاوندا اے تے بیگم دی واج نال رل ویندی اے- بیگم دسدی اے بئی میرا ڈیرا دادُو
دے کُھوہ اے- بیگم آکھدی اے ''اج ساڈے میل دی رات، ساڈے سہاگ دی رات'' اے- بہادر آکھدا اے ہُن
دل وِچ صبر نہیں رہیا- آ بیگمے چل- دونویں ماہیا گاوندے چلے جاندے نیں- باہر فضل پاگلاں ہار تھانیدار
نوں بھجائی پھردا اے بئی اوہ سُنو بیگم دی واج، اوہ سُنو- پر دِسدا کجھ وی نہیں-
اخیرلی جھاکی- دادُو دے کُھوہ تے- لوکاں دی بِھیڑ اے- چودھری تے تھانیدار اوتھے پُجدے نیں پتہ لگدا
اے بئی بہادر ہُنے نسدا آیا اے تے کُھوہ وِچ چھال مار گیا اے- بندہ کُھوہ وِچ وڑ کے بھالدا اے پیا پر کجھ
نہیں لبھا- سبھ اچنبھے وِچ نیں اخیر چودھری تھانیدار کولوں کلیاں ہوون دی ویہل منگدا اے- تھانیدار
اوہدے نال افسوس کردا ٹُر جاندا اے- بندے وی ہٹ جاندے نیں- (اچراں نوں دس پیندی اے بئی فضل جھلا
ہو گیا اے)- چودھری کلا ہویا تے اوس وین پا کے کُھوہ نوں الاہما دِتا ''اوئے کھوہا توں کِتنا ڈونگھا ایں
توں کِتنا کالا ایں- میرے دو لال تیرے وِچ ڈگ پئے نیں تے تیرے وِچ رتی بھر چانن نہیں ہویا''- چودھری
کُھوہ نوں ''موت دیا کُھوہا'' آکھدا اے تے بہادر دی واج آوندی اے ''موت دیا نہیں میاں جی حیاتی دیا کُھوہا
جیون جاگن دیا کھوہا''- چودھری روندا اے پر بہادر اوہوں تسلی دیندا اے بئی میں آپنی مراد لے لئی اے
مینوں بیگم مِل گئی اے- پر اسیں دونویں تینوں ایہناں اکھیاں نال نہیں دِس سکدے- ''ایس واتے ہوراں
اکھیاں دی لوڑ اے- جدوں تہانوں اوہ اکھیاں لبھن گیاں پھیر تُسیں اسانوں تک لؤ گے-'' چودھری آکھدا اے
''اسیں سمجھنے آں اسیں اکھیاں والے آں- ساڈے جیہا تے انھا کوئی ہے ای نہیں-'' کھیڈ ایتھے مُک
جاندی اے بیگم تے بہادر دیاں واجاں ماہیاں گاؤندیاں الوپ ہو جاندیاں نیں- پِچھوں لکھیار سانوں دسدا اے
بئی '' کئیاں ورھیاں دے بعد چودھری مولا بخش دی خواہش پُوری ہوئی- اوہنوں دل دیاں اکھیاں لبھ پئیاں
تے اوہنے بیگم تے بہادر نوں پھیر اِک واری آپنی اکھیں تکیا-'' دادُو دا کُھوہ زیارت بن گیا اے- ہُن بیگم دا
کُھوہ اکھواندا اے- اوہدا پانی ات مِٹھا تے خوشبو والا اے- اکھاں دے روگیاں دا دارو اے- کواریاں کڑیاں
اوتھے زنجیری والے چاقو چڑھاوندیاں نیں تے اوہناں دیاں مُراداں پُوریاں ہوندیاں نیں- سال وِچ اِک واری
بیگم تے بہادر ادھی راتیں آن کے نِماں دے جُھنڈ تھلے بہہ کے ماہیا گاؤندے نیں- بعضیاں قسمت والیاں
اوہناں دا ماہیا آپنے کنیں سُنیا اے-
کھیڈ دا خلاصہ کھیڈ نہیں- خلاصہ پڑھ کے کھیڈ نوں سمجھنا اکھیوں باجھ ٹوہ کے راہ لبھن والی گل اے-
بیگم وی بھاگو وال وِچ پہلوں ٹوہ ٹاہ کے ٹُری تے مُڑ اوہنوں اکھیاں لبھ گیاں- آؤ اسیں وی حیلہ کر
دیکھیئے-
سو اکھیاں کھیڈ وِچ پہلی گل تے ہے اکھیاں دا ہوون نہ ہوون- ویکھن نہ ویکھن-
ایہہ گل پوند ای ساڈے کنیں پیندی اے جد چودھری فضل نال جھگڑدا اے-
چودھری: اوئے انھے او تسیں جے اکھیاں ہوندیاں سُندیاں تہانوں کجھ دِسیا نہیں- اوہ اکھوں انھی سی پر
اوہنوں نظریں سبھ کجھ آوندا سی- اوئے ظالمو تسیں سمجھیا ہویا اے اوہنوں پتہ نہیں لگنا-
فضل: اوئے چاچا تے کیہڑا انھیر پے گیا اے جے……
فضل تے اوہدی ماں کرمو نوں اکھاں ہوندیاں دِسدا کیوں نہیں- حسن آباد لِسیاں زمینداراں دا گراں اے-
بھوئیں تے لاون واسطے کرمو کول پیسہ کوئی نہیں-
جے بھاگو والیے موجو جٹ دی بھین سیداں دا ساک فضل نوں مِل ونجے تے داج وِچ چوکھا گہنا پیسہ
آویسی- پر موجو جٹ وی بھین دا ساک اوتھے دینا سی جِتھوں وٹے وِچ آپنے جوگی کُڑی لبھ جاوے
بھاویں انھی ہووے- کرمو کول آپنی تے کُڑی کوئی نہیں- سو اوس وٹے وِچ بیگم نوں موجو نال ٹور دِتا-
کیہ حسن آباد تے کیہ بھاگو وال- بھوئیں وال کیہ لِسے تے کیہ تگڑے- جتھے مَل اے اوتھے غرض اے-
جِتھے غرض اے اوتھے ساک غرض پالن دا وسیلہ ہوندا اے- کُڑیاں مُنڈے وستاں ہوندیاں نیں تے
وٹاندرے دا کم دیندیاں نیں- خاص کر کُڑیاں- کُڑیاں دی آپنی ہستی کوئی نہیں- کُڑیاں دے وٹاندرے وِچ
تُھڑاں پُوریاں کرن دا آہر کیتا جاندا اے- سفید پوشیاں کجیاں جاندیاں نیں-
کرمو:ہُن سیداں گھر آجائے تے پھیر خیر مہر اے گہنا تے رُپئیہ نال لیاوے گی- ساڈے وی دن پِھر پین
گے- پھیر چودھری ساڈے گھر نہ وڑے تے ساڈی جُتی نوں- سیداں دا رُپیہ لے کے زمین تے لاں گے
تے گہنا پھیر کسے ویلے کم آجائے گا-”
کرمو لئی سیداں رُپیئے گہنے دا وسیلہ اے تے بیگم سیداں نوں لیاون دا وسیلہ- کرمو بیگم دی ہستی نوں
اوہدے دُکھ سُکھ نوں نہیں ویکھ سکدی- اوہ کسے نوں وی آپنی غرضوں وکھ کر کے نہیں ویکھ سکدی-
نہ ای فضل ویکھ سکدا اے- سو ایہہ ماں پُتر اکھاں ہوندیاں وی مناکھے نیں- آتر نیں- اوہ جس وسیبے پئے
وسدے نیں اوتھے رُولا ای ایہو اے بئی حیلے وسیلے آپو آپنا بِلا کرو نہیں تے مارے جاسو- جیہنے وی
اسانجھ مالکی دے وسیب وِچ وسنا اے اوہنوں ایہہ رُولا نبھاونا پینا اے، غرض پالنی پینی اے، اکھاں
گوانیاں پینیاں نیں- چودھری مولا بخش بھلا بندہ اے پر اوہنوں وی آپنی سفید پوشی رکھن لئی لہور
نوکری کرنی پئی اے تے اوہدی نوکری پاروں ای بیگم نوں کرمو دے گھر رہنا پیا اے- وسیب والیاں دی
مجبوری دا بھار چاونا پیا اے بیگم نوں جیہڑی آپ آتراں دی آتر اے- اِک انھی تے اُتوں یتیم- پر بیگم دا
اصلوں آتر ہوون اوہنوں وسیب کولوں وکھ وی کریندا اے- اوہنوں ویہار نبھاون دی مجبوری نیناں پراناں
والیاں کولوں گھٹ اے- ایہو کُھل اے بیگم دی- ایہو ویہل اے اوہدی جِتھے اوہ بہادر دا پیار پال سکدی
اے-
اکھیاں کھیڈ وِچ دُوجی گل:- ایہہ کھیڈ اتوں ویکھیاں آپنے آپ وِچ پُوری جاپدی اے پر نیجھ لائیاں ایہدے
تانے وِچ لوک شاعری دی رِیت دا پیٹا اُنیا لبھدا اے- رِیت نال اِک ظاہرا ساک تے رفیع پیر وکھایا میئیں
محمد صاحب دیاں شعراں نوں سرناواں بنا کے- سرناویں وِچ اوہ شعر وی آیا اے
جیہناں طلب قصے دی ہوسی سُن قصہ خوش ہوسن
جیہناں جاگ عشق دی سینے جاگ سویلے روسن
کوئی قصہ وی نِرا قصہ نہیں ہوندا تے نہ آپنے آپ وِچ پُورا ہوندا اے- گل ہے طلب تے جاگ دی- طلب
(جیویں تماکو دی) جھٹ پٹ اُٹھدی اے ہابڑا بن کے تے بندے نوں آپنی پکڑ وِچ کر لیندی اے- مُڑ جھٹ
پٹ ای مُک جاندی اے تے بندے نوں وی نال ای مُکا جاندی اے- جاگ لگدی اے چِرکی تے لگدی اے
سہجے- پر لگ ونجے تے اصلا وٹا دیندی اے- طلب ہوندی اے ویہار دی دین- جاگ ویہار دے دِتے سبھا
نوں وٹاون واسطے ہوندی اے سو ایہہ اوتھوں ای مِلدی اے جِتھے اگلے ویہار نوں اُتھلن واسطے سِر دھڑ
دی لا بیٹھے ہوون- آؤ ویکھیے ''اکھیاں'' کھیڈنوں لوک شاعری دی رِیت دی جاگ کیویں لگی اے تے
کتنی کو-
بہادر چودھری نوں خواب وِچ ڈِٹھیاں بیگم دیاں اکھیاں دی دسیندا اے:
''اکھیاں کھولیاں ہوئیاں تے مینوں بِٹر بِٹر پئی تکے تے نالے پئی مسکرائے تے اوہدیاں موٹیاں موٹیاں
ہرنیاں والیاں اکھاں ایوں پیاں چمکن جِنج تارے''
مُڑ جدوں بہادر تے بیگم دا میل ہویا تے بہادر بیگم دیاں اکھیاں ویکھ کے آکھیا: ''میں سوچناں جے پہلوں
وی کدیں تیریاں اکھیاں ہوندیاں تے بالکل ایسے طراں ہوندیاں، وڈیاں وڈیاں مِرگاں والیاں''-
ایتھے وارث شاہ دیاں سلاہیاں ہیر دیاں اکھیاں نہیں چیتے آوندیاں؟
نین نرگسی مِرگ ممولڑے دے
تے نِری اکھیاں دی گل ای نہیں- بھاگو وال والی جھاکی وِچ جد نُوراں بیگم نوں پُچھدی اے ''کیہ پئی
ڈھونڈنی ایں بیگمے'' تے بیگم تربھک جاندی اے تے نوراں آکھدی اے:
'' تینوں کیہ ہویا اے- میں گل کیتی اے تے توں تربھک پئی ایں جِنج رَکھ دیاں ہرنیاں تربھک پیندیاں نیں-''
وارث شاہ ہوریں ہیر تے اوہدیاں سہیلیاں دی آونی وکھاوندے نیں:
سیاں نال لٹکدی مان متی جیویں ہرنیاں ترٹھیاں بار وِچوں
رفیع پیر دے ویلے باراں وِچوں کُھلیاں پھرن والیاں ہرنیاں مُک گئیاں ہوئیاں سن- ہرنیاں ہُن لبھدیاں سن
رَکھاں وِچ ای- رَکھ وڈیریاں بھوئیں والاں دے ہوندے نیں یاں سرکاری- تے جیہناں دے رکھ تنہاں دیاں
ہرنیاں- راکھویاں- ایہہ نوراں دی ویکھنی اے- اوہ بیگم نوں راکھویں ہرنی سمجھدی اے- تے آپنے حساب
سِر ٹھیک ای سمجھدی اے-
دمودر نے وی ہیر نوں ہرنی آکھیا اے- رانجھے نوں آپنی بیڑی وِچ سُتا ویکھ کے ہیر پینگھ چھڈ کے دریا
وِچ چھال مریندی اے:
انبروں ترٹے وِج جویہی ہرنی چُھٹی بدھی
ہرنی دی رمز راہیں بیگم ہیرنال رلدی اے- رکھ دی ہرنیوں بار دی ہرنی بن کھلوندی اے- بیگم دی ایہو
دَکھ اے جس بہادر نوں اچنبھا کیتا:
''سوہنیاں نیں تیریاں اکھاں- مینوں اِنج معلوم ہوندا اے جِنج تیریاں اکھیاں میرے دل وِچ پیاں بلدیاں نیں-
جِنج تارے ہنیری رات وِچ بلدے نظریں آوندے نیں- ایہہ اکھاں مینوں کجھ پیاں آکھدیاں نیں- کیہ آکھدیاں
نیں- میرے من دے ہنیرے گُھپ وِچ اِک اگ رمزاں دی لاندیاں نیں- تیریاں اکھاں مینوں پیاں سمجھاندیاں
نیں- کیہ آہندیاں نیں- کیہ آہندیاں نیں-''
دمودر دی ہیر ہرنی انبروں لتھی وِج (بجلی) وی اے- بیگم آپنی قید بھن کے نکلی اے تے اوہدیاں مِرگ
اکھاں بلدے تارے بن کے دِلاں دیاں ہنیریاں وِچ رمزاں دی اگ بالن لگ پئیاں نیں-
ہرنی والی رمز دولی اے- ہرنی کُھل وی اے، کُھل دا سہپن وی اے، تے (ایسے پاروں) اوہ شکاریاں دے
لوبھ دی مار وِچ وی اے- سو لوک شاعری دیاں ہرنیاں ہیر توں بیگم تائیں نمانیاں تے مجبوراں دا نشان
نیں- جیویں باریں کُھل ماندیاں ہرنیاں بجھ سکدیاں نیں تیویں بدھیاں ہرنیاں چُھٹ وی سکدیاں نیں- سگوں
بدھیاں کول ای تران ہوندا اے جیہڑا باندھاں تروڑ کے نکلیاں لبھدا اے-
بیگم دیاں ہیر نال ہور وی سانجھاں نیں- ہیر نے کھیڑے نوں آپنی منجی تے پیر نہیں دھرن دِتا- بیگم موجو
جٹ دی ''بتکاں ورگی واج'' سُن کے ڈر گئی- اوہدے ڈر نے اوہدی راکھی کیتی تے موجو اوہدے نیڑے
نہ آیا- دمودر دی ہیر نے لت مار کے کھیڑے دے دند بھن دِتے سن، بیگم زنجیری والے چاقو نال موجو
دی ہِک وِچ منگھار کر گئی اے- کھیڑے وانگ موجو وی اِک بے شکلا رِیت گھڑیا بندا جاپدا اے جیہدی
آپنی کوئی ہستی نہیں- جیہدا زور رِیت تے ویہار دا زور اے- جیہدے کول آپو ساک بنن بناون دی سکت
کوئی نہیں- وٹے دی باندھ راہیں پیسے دے لوبھ راہیں کِسے ماری بدھی دا کُساک ای اوہنوں جُڑ سکدا
اے- بہادر دے صدق یقین تے وی رانجھے دی چھدری جیہی چھاں دِسدی اے- ہیر رانجھے دی عاشقی
والا مُرشدی رنگ ایتھے وی ہے- دمودر وِچ ہیر رانجھے نوں مُرشد مندی اے- رفیع پیر نے مُرشدی بیگم
نوں دِتی اے-
بہادر:بیگمے پر اکھیاں لبھیاں کِنج نیں- دس تے سہی مینوں-
بیگم:سمجھ لے آپوں-
بہادر:سمجھ لے آپوں- اوہ کِنج-
بیگم:بس آپوں ای جِنج میں اکھیاں لبھ لیاں ہاہا ہا ہا ہا
بہادر:جِنج توں اکھیاں لبھ لیاں!- مینوں سمجھ نہیں آئی گل- مینوں دس، ایسے واتے تے میریئے پِیرنے
میں تیری بیعت کیتی ہوئی اے، مینوں دس-
بہادر لفظاں راہیں سمجھن لوڑدا اے پر اوہنوں سمجھ نہیں آوندی نہ ای بیگم دسدی اے- اوڑک اوہ بیگم
دیاں اکھیاں ویکھدا اے جتھے اوہنوں ''رمزاں دی اگ بلدی دسدی اے-'' مُرشد وکھالیاں راہیں سمجھاوندا
اے- آپنی ہوند دیاں وکھالیاں راہیں- بیگم دی کیتی، اوہدی کیتی دا پھل، اوہدیاں اکھیاں نیں- اوہدیاں اکھیاں
دی اگ مجبوری نوں بالن بنا کے بِھڑکی اے- مجبوری کاوڑ بنی تے کاوڑ کرتب- کرتب دی سنجان نے
ای بیگم نوں اکھیاں دتیاں- اوہنے سِرڑ دا پَلا پھڑیا تے اوہنوں بہادر دا دِتا زنجیری والا چاقو چیتے آیا-
نوراں:نی تکیں اُٹھ کے کدھر ٹُر پئی ایں- نی تکیں اگے بنّی آ-
بیگم:ہُن بنیاں کوئی نہیں رہیاں- مینوں لبھ پیا اے ہُن راہ- بس لبھ پیا اے ہُن راہ-
مرشد راہ وکھاونا اے ویہار نوں تروڑن دا- اوہ آپ ایہہ راہ تدے ویکھ سکدا اے جے اوہ ویہار دا لڑ
چھڈے- رانجھا گھر، ناں، ہستی ونجا کے آپنے میل دی واہ ورتن وِچوں ناواں کٹا کے نکلیا تائیوں ہیر نے
اوہدے نال نیونہہ لایا اوہنوں مرشد منیا- بیگم تے ربوں ای ناں ناویوں نین پرانوں وانجی ہوئی اے- پر
اوہنے چودھری تے کرمو دے گھر رہ کے صِدق صفا ای لئی اے لبھ نہیں پالیا- تے اوہ چھڈ سکدی اے،
آپنے نینہہ دی سنبھال واسطے آپنا آپا وی آپنا سریر وی- ایہو مرشدی سُنیہا اے، اوہدیاں بلدیاں تاریاں
جیہیاں اکھاں وِچ مُرشدی تت اے عاشقی دا- عاشق اِک دُوجے نوں راہ وکھاوندے نیں ویہار نالوں ٹُٹ کے
نینہہ نال جُڑ کے- دمودر وِچ تے وارث شاہ وِچ مُرشد رانجھا وی اے تے مرشد ہیر وی- میل نوں تجن دا
راہ رانجھے وکھایا- میل نال بِھڑ کے نینہہ دی سنبھال دا راہ ہیر وکھایا-
ویہار نالوں ٹُٹ کے نینہہ نال جُڑن- نینہہ نال جُڑ کے ویہار نالوں ترٹن ایہو ای گل اے جیہڑی ہوون نہ
ہوون والی رمز راہیں ساڈی شاعری دی رِیت دا تت بنی رہی اے-
کہے حسین فقیر سائیں دا جیوندیاں مر رہیے
نال سجن دے رہیے
چالو ویہار دے دِتے آپے نوں مار کے ای بندہ جیوں سکدا اے- سجن دے نال رہ سکدا اے- ایس ویہار وِچ
جیون نہ ہوون اے تے ایس ویہاروں مرن ہوون اے- اکھیاں کھیڈ وِچ ایہو رمز اکھیاں دے ہوون نہ ہوون
توں ٹُری تے ہستیاں دے ہوون نہ ہوون تیکر گئی-
زنجیری والا چاقو نشان اے دھرو دے تروڑ دا، آپنے اندروں (صندوق وِچوں) لبھی نینہہ دی دِتی دڑھتا
دا- بیگم اچیتی زنجیری والے چاقو تائیں نہیں اپڑی، دُوجی جھاکی (سوہرے گھر) وِچ اوس آپنی پُوری
حیاتی دی مجبوری نوں جھاگیا اے-
نوراں:کیہ پئی لبھنی سیں مینوں دس-
بیگم:راہ پئی لبھنی آں-
نوراں:کیہا راہ-
بیگم:ایتھوں باہر جان دا-
نوراں:نی باہر کِتھے جانا ای-
بیگم:نِم والے ویڑھے وِچ- میرا ایتھے ساہ گُھٹیا جاندا اے پیا-
نوراں:نی نِم والا ویڑھا ایتھے- میرا مطبل اے پئی نِم والے ویڑھے- نی اوتھے تے بندے بیٹھے ہوئے
نیں- اوتھے کیہ کرنا ای جا کے- چل کوٹھے اُتے لے چلاں-
بیگم:نہیں نہیں- میں… نہیں جاندی کوٹھے تے- ہیں نی بہادر کِتھے وے-
بیگم نے ہولی ہولی جی بھیانی ہو کے، ٹوہ ٹاہ کے سہنسیاں دا ہینرا جھاگیا اے تے بھالدی اے
بہادر دی خشبو، دادُو دے کُھوہ دی واج، نِم والا ویڑھا- ٹوہ کے، اڈی کھوڑے جر کے دوالے دی پچھان
کرنی مجبوری وِچوں باہر نکلن ول پہلا پیر اے- اکھاں والیاں اوہدے کولوں نینہہ دی آپنت کھوہ کے
اوہنوں دھرو دی اوپر وِچ ویڑھ دِتا اے- بیگم نِم والے ویڑھے جانا چاہوندی اے نوراں آکھدی اے ''اوتھے
تے بندے بیٹھے ہوئے نیں''- بھاگو وال وِچ تے نِم والا ویڑھا ہے ای کوئی نہیں- نوراں بیگم نوں پئی
ولاوندی اے- پر پہلی جھاکی دے انت وِچ سانوں پتہ لگدا اے بئی حسن آباد والے نِم والے ویڑھے وِچ وی
''بندے بیٹھے ہوئے نیں''- چودھری کرمو تے فضل نال جھگڑ کے باہر آیا تے اگوں بہادر ملیا
بہادر:میاں جی نیب تحصلیدار صاحب تہانوں مِلن آئے نیں-
چودھری:ہلا؟
بہادر:میں اوہناں نوں نِم والے ویڑھے وِچ بٹھا آیاں- آہندے سن ذرا جلدی آؤ-
چودھری: ہلا پُتر چل-
اصل وِچ نم والا ویڑھا تے بیگم دے نینہہ نے وسایا اے آپنے اندر- باہر نِم والے ویڑھے یاں ہے ای کوئی
نہیں تے جے ہے نیں تے اوتھے بندے بیٹھے ہوئے نیں اوپرے، اِک بے نینہی دُنیا دے وسنیک، ویہار
دے قیدی، ویہار دے ہتھیار- چودھری مولا بخش آپ وی ایسے دُنیا دا بندہ اے- وسیب دی ورتن وِچ کُھبیا
ہویا- انگریزی پنجاب دا لِسا زمیندار، سوڑوں ترٹھا سفید پوشی دی بھرم پگ سنبھالدا- شہر نوکری وی
کریندا اے، صاحباں نال دورے وی بھگتیندا اے، پِنڈ آئے سرکاری اہلکاراں دے مُونہہ وی لگدا اے-
چودھری مولا بخش کوئی نواں نہیں- اوہدا شجرہ ڈھیر پُرانا اے- مغل پنجاب وِچ رانجھے دے پیو موجو
چودھری بارے وارث شاہ ہوریں دسدے نیں:
موجو چودھری پنڈ دی پانڈ والا چنگا بھائیاں دا سردار آہا
بھلی بھائیاں وِچ پرتیت اس دی منیا چونترے اَتے سرکار آہا
موجو چودھری، چودھری مولا بخش وانگوں لِسا زمیندار نہیں- پر بھوئیں وال لِسا ہووے کہ تگڑا اوہنوں
آپنی مالکی دی سنبھال واسطے بادشاہی دے لڑ لگنا پوندا اے- بادشاہی نوں وی اوہدی لوڑ ہوندی اے
خلقت تائیں پُجن واسطے خلقت کولوں کھٹی کھوہن واسطے- سو اوہ بادشاہی دا وچولا وی ہوندا اے-
اوہدی چودھر ایسے وچول صدقہ ہوندی اے- اوہ بھائیاں دی سرداری پاروں سرکاری وچولا بندا اے تے
سرکاری وچول پاروں اوہدی بھائیاں وِچ پرتیت بندی اے-
انگریزاں پنجاب وِچ چودھراں آپ اُساریاں- کِتے نِکیاں کِتے موٹیاں- پُرانیاں موجواں دی تھاویں نویں
موجو تے پُرانیاں مولا بخشاں دی تھاویں نویں مولا بخش کھلیارے تے اوہناں دے سِر تے راج گُھکایا-
ماملے اُگرا ہے تے بھرتیاں لئیاں- انگریز راج نال خلقت دی ویہر ودھی، سیاسی گھول ترکھا تھی گیا تے
لِسیاں چودھریاں ولوں سرکار دی چِنتا وی ودھی- دونہہ ترونہہ پیڑھیاں وِچ لِسیاں چودھریاں دیاں
چودھراں ودھیرے لِسیاں ہو گئیاں آہیاں- سو کجھ سوڑ پاروں تے کجھ سرکارے دربارے اپڑ واسطے
لِسیاں چودھریاں دی اولاد شہراں وِچ پڑھائیاں کرن تے نوکریاں لبھن گئی- شہراں وِچ ویہرو سیاسی
سوچاں دی واء وی اوہناں نوں لگن لگی- سو لِسے چودھری دی اِک سرکاری تصویر بنا سوار کے
سرکاری پرچار دے چوکھٹے وِچ جڑی گئی- ایہہ سرکاری تصویر والا چودھری دانا، سُگھڑ، آپنے دین
دھرم دا وی جانو تے سرکاری ویہار دا وی تے دونہاں نال سچا- آپنے بھلے وِچ سرکار دا تے سرکار دے
بھلے وِچ آپنا بھلا سنجانن والا، برادری شریکے دیاں بریکیاں دا جانو پر اوہناں دیاں سوڑاں توں اُچیرا،
پاڑ میلنا، سبھا دا موکلا تے نِگھا، جیبھ دا مِٹھا، ساؤ تے نیاں پال، گُناں دا گُتھلا پر دِل دا صاف تے سادہ-
ایہہ تصویر پادریاں دیاں لِکھتاں، اخباراں رسالیاں تے سکولی کتاباں راہیں دُھمائی گئی تے پنجاب دے
جٹ دی انگریزی راج نال رسائی دا نشان بنا کے دکھائی گئی- جٹ چپڑاسی دی نوکری تے ہونا تے
اگلیاں کدیں کدیں اوہنوں وادھو فٹیک لئی پسماون واسطے چودھری آکھ پچکارنا- ایہہ تصویر کہانی
کاراں دیاں کہانیاں وِچ وی اُگھڑی تے فِلماں وِچ وی پسری- سن 40 دے نیڑے لہور ریڈیو چلیا- دُوجی
جگت لام چِھڑی ہوئی سی- بھرتی مُونہہ اڈیا ہویا سی- وڈیرے زمیندار آپنا دھڑا جوڑ کے اسمبلیاں وِچ
چڑھے بیٹھے سن- اوہناں دی لوڑ آہی جو پِنڈ گراں وِچ جنا کھنا انگریز نال اوہناں دی سانجھ نوں آپنی
سانجھ جانے- کیہ ہالی کیہ پالی کمی سبھو کوئی ڈھڈوں اوہناں دے نال ہو کے پِچھے کھلووے- ایہہ کم
سَرنا ہا لِسیاں زمینداراں راہیں- سو چودھری دی سرکاری تصویر ریڈیو راہیں واج وِچ ڈھلی تے مولا
بخشاں نوں اوہناں دا کم سمجھاون لئی، وسوں وِچ اوہناں دا آدر بناون لئی پِنڈوپِنڈ اپڑی- دیہاتی پروگرام دا
چودھری دو سِدھڑ جٹاں دی پرھے وِچ پینچ ہوندا اے تے ایہناں سِدھڑ جٹاں نوں سمجھاون مناو ن دے
رنگ وِچ راج کاج دی واج خلقت دے کنیں پاوندا اے- دونویں سِدھڑ جٹ بھگت رام تے شہاب دین
(مگروں نظام دین تے نور دین) کدیں اڑن دا کدیں بُھلن دا سانگ بنا کے ساؤ چودھری دی تصویر وِچ
رنگ بھردے نیں- پر کدیں کدیں سِدھڑ جٹ یملے وی بن جاندے نیں تے نقلیاں دی رِیت وِچ ہاسے بھانے
سرکاری پینتڑیاں نوں گُجھی چوبھڑ وی مار جاندے نیں- پر سِدھڑ جٹاں دی ایہو اٹکل ایہو گُجھی کُھل
دیہاتی پروگرام نوں جگ بھاونا بنا کے سرکار دا کم سار دی رہی-
رفیع پیر نے اوہنیں دِنیں ''اکھیاں'' لکھی تے آپیں ریڈیو تے کھیڈ سُنائی- اوہ آپوں چودھری مولا بخش وی
بنے- کھیڈ نوں منظوری تے مِلی ہونی اے کھیڈ دے ظاہرا دیہات سدھارو، انھیاں مُتھاجاں لئی رحم جگاؤ
رنگ پاروں تے ایس پاروں بئی ایہہ رنگ بناونا اے سرکاری چودھری نے جیہڑا چودھری مولا بخش
دے روپ وِچ کھیڈ دا اکھاڑا ملی کھلوتا اے- پر چودھری مولا بخش دے مہاندرے وِچ سرکاری چودھری
دی تصویر اُگھڑدی وی اے تے اُگھڑ کے بھج وی جاندی اے- سرکاری وچول وِچ رُدھا چودھری اوڑک
نیوندا اے عشق دے سِر لتھ تران اگے- سُوجھ سیانف دا دعوا چھڈ کے آپنے انھے ہوون نوں مندا اے-
سرکاری چودھری جس عقل نال کم ساردا اے، جیہدے نال اوہ دیہاتی پروگرام دیاں سِدھڑ جٹاں نوں
پُرانیاں بھیڑاں توں ہٹکدا اے تے پُرانیاں رواجاں دے روگ مکاون واسطے علم دی دوائی دی سرکاروں
پروان کیتی خُراک اوہناں دے سنگھوں لنگھاوندا اے اوہ اِک پتیلی جیہی دُنیا دار عقل اے- دیکھو چودھری
مولا بخش کرمو نوں کیویں سمجھیندا اے-
چودھری:پہلوں ایہہ دس کھاں جے کُڑی نال گل کر لئی ساجے پئی کیہڑا موتیاں والا ڈولا لین پیا
آوندا اے-
کرمو:تیری مت تے نہیں ماری گئی مولا بخشا کُڑیاں چِڑیاں نال وی کوئی ایہو جیہی گل کردا اے-
چودھری:اللہ رسول دا حکم تے ایہو اے-
کرمو:اللہ رسول نے ایہو جیہا انہونا حکم دینا سی؟- ایہہ تے تُسیں لوک جیہڑے دو حرف پڑھ لکھ
جاندے او اوہ آپنے دلوں گلاں پئے بناندے او-
چودھری:اوہ بھلیئے ایہہ تے قرآن وِچ اے میں تے نہیں بنائی دِلوں گل-
کرمو:آہ- اسیں تے ہوئے نہ گوار ان پڑھ سانوں کیہ پتہ ہووے- جیہڑی دستور دی گل اے-
چودھری:دستور جائے تیرا جہنم وِچ- میں اللہ تے رسول دے حکم دی گل پیا کرناں یا دستور دی؟
اللہ رسول دا حکم وڈا اے یا دستور؟
کرمو: پر دستور- دستور وی تے چنگی گل دسدا اے- کوئی ماڑی تے نہیں دسدا-
چودھری:اوہ تیرا بھلا ہووے- ماڑی تے چنگی گل دا فیصلہ اللہ تے رسول نے کرنا اے یا اساں کرنا
اے-
کرمو:خورے- فیر…!
چودھری:دستور اوہو ای چنگا ہو سکدا اے جیہڑا اللہ تے رسول دے حکم تیچلے- جیہڑا دستور
اوس حکم تے نہ چلے اوہ دستور ساڈے واتے بھیڑا اے-
چودھری کرمو نوں ایہہ نہیں دسدا بئی اللہ رسول نے کُڑیاں دی مرضی پُچھن کیوں ضروری کیتا- اوہ
کرمو نوں دستور دے دابے وِچوں کڈھ کے شرع دے دابے ہیٹھ لیاون لوڑدا اے- کرمو اُتے جیہڑے
دستور دا دابا اے اوہ تے ناں دا اے اصل دابا تے اوہدے اُتے ہے آپنے لوبھ دا (ایہہ لوبھ رہوے تے ایہنوں
شرع دے سرپوش نال وی کجیا جا سکدا اے)- اوڑک چودھری دی ایہہ پیتلی پڑھائی ایہہ ٹھپ ٹھپا کرن
والی عقل ہار جاندی اے: ''ہا- اسیں سمجھنے آں اسیں اکھیاں والے آں- ساڈے جیہا انھا تے کوئی ہے وی
نہیں-'' مولا بخش دے مہاندرے دے ہور وی رنگ نیں جیہڑے سرکاری چودھری دی تصویر ہیٹھوں
اُگھڑن دی کردے رہندے نیں- اوہدے وِچ نِری پُتر نال پیار کرن دی ای نہیں پُتر نوں کُھل دین دی وی
سکت ہے- اوس بہادر دے ''روح نوں بھنیا تروڑیا نہیں-'' ایہہ صفت موجو چودھری وِچ آہی:
وارث شاہ ایہہ قُدرتاں رب دِیاں نیں دھیدو نال اوس بہت پیار آہا
خبرے نینہہ والیاں نوں سِر لتھ بناون وِچ ایس پیار دِتی کُھل دا کِتنا کُو ہتھ اے- خبرے ایہہ کُھل اوہناں دیاں
ویگاں نوں چالو ویہار دی مار توں اوہلا دیندی اے- تدے ای بہادر آکھدا اے- ''میاں جی تہاڈے جیہا پیو
رب ساریاں نوں دیوے-'' پر سرکاری چودھری دی بھاج دی گھڑی نیڑے ڈُھکدی اے جدوں اوہ دُکھ نال
تڑک کے کُھوہ اگے ورلاپ کریندا اے:
''اوئے کُھوہا- اوئے کُھوہا- اج میرا سار کجھ لُٹ لیا ای- تیریاں ٹِنڈاں میری زمیں وِچ سونا ڈھالدیاں
ہوندیاں سن تے اج میری ساری حیاتی دی کمائی میرے کولوں کھس لئی آ- آپنے مُول دا اینا بیاج- اینا بیاج
اوئے ظالما کُھوہا- اوئے موت دیا کُھوہا-''
مولا بخش اجے اولاد نوں دولت دیاں رمزاں راہیں چیتے کریندا اے- اوہ بہادر تے بیگم نوں ''میرے دو
لال'' آکھدا اے- ٹِنڈاں دا سونا ڈھالن توں سرکاری پرچار دے ''خوشحال کسان'' ول وی دھیان جاندا اے-
''تے اپنے مُول دا اینا بیاج'' توں چیتے آوندے نیں شاہوکاراں دے بدھے قرضائی جٹ جیہناں دیاں گہنے
پیاں پیلیاں چُھڈاون دا یونینسٹ سرکار نوں دعوا سی-
دولت دا وگوچا اولاد دے وگوچے دی رمز بنیا اے- ملوان ویہار وِچ اولاد دولت ہوندی اے تے دولت
اولاد- ملوان ویہار دے جم پل آپنیاں دُکھاں سُکھاں نوں ناں ناویں دیاں رمزاں راہیں سنجاندے نیں ایس
پاروں چودھری دا ورلاپ سنئیراں اُتے گھنی کاٹ کریندا آیا اے- چودھری دا آپا وٹیا نہیں پر دُکھ دے تاء
نے ایہنوں پگھار دِتا اے- تے اوہ بہادر دی واج سُنن جوگا تھی گیا اے- جیہڑا کُھوہ چودھری نوں ساری
عمر دی جمع جتھا کھس کھڑنا شاہو کار بن دسیا اے اوہنوں بہادر جیون جاگن دا کُھوہ آکھدا اے- چالو
ویہار دے دِتے آپے دا گواچن چودھری نوں موت جاپیا اے تے بہادر نوں حیاتی- بہادر تے ہتھیں ایہہ آپا
گوایا اے-
بہادر:روو نہ- خوش ہوو- مینوں مبارک دیو جے میں آپنی منزل پا لئی اے-
چودھری:ہلا ہلا تے توں آپنی منزل پا لئی اے- میں سمجھیا نہیں بہادرا اوہ کیہڑی منزل اے-
بہادر:بیگم-
چودھری:بیگم؟ پُترا پر ایہہ لبھیا ای کہ ونجایا ای؟
بہادر:لبھیا اے-
چودھری:آپنا آپ ونجا کے؟
بہادر:آہو سبھو کُجھ گوا کے- ایتھے گوا کے ای کُجھ لبھدا اے-
بہادر نوں ایہہ رمز بیگم سمجھائی آہی- اوس آکھیا ہا- ''ہُن میں ساریاں قیداں تھیں آزاد ہو بیٹھی آں…تیری
محبت دی قید وی باقی نہیں رکھی''- بہادر ایس گل تے سوڑا پیا تے بیگم سمجھایوس جو ''سچا یار اوس
ویلے لبھدا اے جدوں بندہ اوہدی محبت تھیں وی آزاد ہو جاوے''- مل وان ویہار وِچ مِلن ای ہوون اے- ایس
ویہار دا تروڑ اے مل چھڈن، مل دی موہ توں اوہدی چِھک توں رہائی- تے ایہہ رہائی مِل سکدی اے ملوان
ویہار دِتی سوچنی نوں تے ایس ویہار دی پُٹھ چڑھے ویگاں نوں گوا کے- مَل وان ویہار وِچ پیار وی مَل
دا ای اِک رنگ ہوندا اے- اِک کھٹی- ایسے دی قید بیگم نے تروڑی اے تائیوں اوہ بہادر نوں آن مِل سکی
اے-
جیہڑے وسیب دی چالو واہ ورتن دا توڑ بھالدے نیں جم پل تے اوہ وی ایسے واہ ورتن دے ہوندے نیں-
توڑ والا گھول گُھلدیاں اوہناں دے اندروں کئیں اُلیل واہ ورتن دے حمایتی ہو کے اوہناں دا راہ آن ڈکدے
نیں- انبھول ای- لِکھتاں وی وسیب جائیاں دیاں جوڑیاں ہوندیاں نیں سو اوہناں وِچ کئیں ٹکراویں رنگ
گڈاوڈ ہوئے لبھدے نیں- ''اکھیاں'' وِچ بیگم چالو ویہار دا تروڑ اے- پر ویکھو ایسے تروڑ وِچوں اچیتے
ای چالو ویہار کیویں ملکڑے آن جھاتی مریندا اے-
جیہڑی رمز بیگم دے اندر جا گے سِرڑ دا نشان بندی اے جیہدے راہیں بیگم دھرو دا توڑ کریندی تے
نویں رستے پوندی اے اوہ ہے زنجیری والا چاقو- ایہہ چاقو بہادر نال بیگم دے نینہہ دی نشانی وی اے-
بہادر:بیگمے ایہہ ہتھ وِچ کیہ آ-
بیگم:ایہہ لے ویکھ-
بہادر: زنجیری والا چاقو
بیگم: آہ جیہڑا توں لیا کے دِتا سی- تیرے وانگر ایہہ مار دا وی اے تے جواندا وی اے- ایس واتے ہر دم
ایہہ میرے کول رہندا اے- ایتھے سینے دے اُتے دِل دے کول-
پر ایہہ چاقو نِرا چاقو نہیں زنجیری والا اے مہنگی سوغات، چودھری دے پُتر دی آپنی منگ نوں لہوروں
لیا کے دِتی مہنگی نشانی- ایہہ چاقو بیگمے دے چِت چیتے وِچ بادشاہزادی دی تلوار بن جاندا اے- بیگم
نوراں نوں دسدی اے-
''بہادرے اِک واری کتاب وِچوں مینوں کہانی سنائی سی- اوہدے وِچ اِک بادشاہزادی سی- اوہ بادشاہزادی
جیہی سوہنی تلوار چلانی جاندی سی جے وڈے وڈے اوہدے کولوں ڈر جاندے سن-''
چِت چیتے وِچ چاقو تلوار ہو جاندا اے تے بیگم آپ بادشاہزادی- اوہ بہادر نوں دسدی اے- ''میں اِک
بادشاہزادی تے ایہہ میری تلوار-'' (دونویں ہس پیندے نیں) ایہہ ہاسا بیگم بہادر دے بالیپے ول کھڑ کے
اوہناں دے عشق نوں معصومی دا رنگ وی دیندا اے پر نال ای اسیں ایہہ وی چیتے کر سکنے آں جو بال
کہانیاں راہیں بادشاہزادیاں بالاں دی معصومی نال کیہ ہتھ کیتا- ایتھے بیگم ہاسے بھانے بادشاہزادی دا
پینتڑا بنھ کے وکھاوندی اے پر ایہہ پینتڑا اوہدے اندر دی اِک رمز بن گیا اے- اوہدی نویں وٹی ہوئی ہستی
دا نشان- مُڑ تلوار دی تھاں شمشیر دا لفظ آجاندا اے-
''ایس بادشاہزادیاں دی شمشیر دے نال میں ساریاں زنجیراں وڈھ چھڈیاں نیں-''
کتاب وِچوں سُنی کہانی نے اوکھے ویلے انھی یتیم نمانی کُڑی دے اندر اِک خواب خیالی شان والی زور
آور ہستی دی تصویر جگائی اے- نیونہہ نے بیگمے کولوں جیہڑی انہونی کرائی اے ایس تصویر دا وی
اوہدے وِچ ہتھ اے- سمجھو نیونہہ ایس تصویر راہیں رنگ پھڑ کے اُدم بنیا اے- بادشاہزادیاں دیاں کہانیاں
یاں بادشاہزادیاں نوں پوہندیاں سن یاں اوہناں نوں جیہڑے سمجھدے سن بئی غریبی دا دکھ نتان تے بے
وسی آپوں بادشاہاں جیہے ہو کے ای مُک سکدے نیں- انگریزاں نے مغل تخت مُوہدا ماریا تے مُغلاں دے
پِچھلگ بھوئیں وال میل نے پُرانی بادشاہی دیاں کہانیاں نال آپنے اُجڑے چیتے نوں آباد کیتا- ایہہ کہانیاں
تاریخی ناولاں تے بال کتاباں راہیں نویاں پڑھیاں دے چِت چیتے چڑھیاں- انگریز سرکار دے پربندھ ہیٹھ
نویں پڑھائی راہیں نویاں بپاراں نوکریاں تے آہراں راہیں اِک نواں میل جُڑیا- ایس میل وِچ ماڑیاں بھوئیں
والاں دی نویں پیڑھی وی سی- پچھلی پیڑھی نوں شاہوکاراں دیاں قرضیاں نپیڑیا سی، نویں پیڑھی نوں
شاہوکاراں دی اولاد نوکریاں پڑھائیاں بپاراں تے آہراں دا راہ مل کھلوتی جاپی- ایس سوڑنے ایس میل دے
چِت چیتے وِچ نتان تے بے وسی دے کھپے کھٹے- ایہناں کھپیاں نوں پُورن واسطے ایس میل نے وی
پُرانیاں بادشاہیاں نوں آپنا پچھا منیا تے پُرانی بادشاہی رہتل دے ٹانکے آپنے چھجدے آپے نوں لائے- آپنی
کھروی ہوند دی اچھانھ مارن واسطے بادشاہی رہتل دیاں ملوک لفظاں پینتریاں تصویراں دا تڑکا لایا- رفیع
پیر دی جوانی ویلے ایہہ بناوٹی ملوک رہتل چڑھت تے سی- پر اوہناں دی پیڑھی دے کجھ ٹانویں
سوجھوان ملوک رہتل دے موہ جال وِچ سوڑے وی پیندے سن پئے- ''اکھیاں'' ایسے سوڑ دا سِٹہ اے-
''اکھیاں'' رمز اے نویں ویکھنی دی بھال دی، پُرانا آپا وٹاون دے جتن لئی لوک رِیت وِچ رلن دی- پر نویں
جتن وِچ پُرانے دا پرچھاواں اچیت ای آن رلدا اے- ایہو پرچھاواں اے جیہڑا بیگم نوں بادشاہزادی بنیندا
اے- چاقو نوں زنجیری لا کے پہلوں تلوار تے اوڑک شمشیر بنا دیندا اے-
بیگم:میں آں اِک بادشاہزادی تے ایہہ وے میری تلوار (دونویں ہس پیندے نیں)
بہادر:تینوں اوہ کہانی نہیں بُھلی-
بیگم:اوہ تے کدوں دی پُرانی وی ہو چکی اے ہُن اگوں میری کہانی ٹُرے گی- ہُن میری کہانی دی وار
اے-
بہادر:(رمز نال) تیری کہانی وِچ جیل خانہ وی ہووے گا بیگمے…
بیگم:بادشاہزادیاں دیاں کہانیاں وِچ جیل خانے نہیں ہوندے قلعے ہوندے نیں تے تہہ خانے ہوندے نیں
تے پھیر بڑیاں بڑیاں جنگاں ہوندیاں نیں تے یاں پھیر ہوندی اے موت-
ہُن بیگماں بھاویں پنڈ دیاں انھیاں ہوون تے بھاویں شہر دیاں سُجاکھیاں جے اوہ چالو ورتارے نال
کھیہندیاں نیں اوہدی رِیت اُلانگھدیاں نیں تاں اوہناں دی کہانی وِچ جیل خانہ سرپر ہوندا اے- قلعیاں دے تہہ
خانے وی ہوندے نیں پر اوہ اوتھے بادشاہزادیاں نہیں قیدناں بن کے جاندیاں نیں- تے جد مخلوق نے وڈیاں
وڈیاں جنگاں چھوہ کے آپنی مہار بادشاہزادیاں دے ہتھ دے دِتی تاں ایہناں جنگاں وِچ مخلوق نوں بھاج ای
پئی- پُرانیاں کہانیاں حاکمی دا اصلا لُکا کے دھرو دا کوجھ کجدیاں نیں- جنگاں نوں، قلعیاں تہہ خانیاں
نوں، مَل دے راہ آئی موت نوں سہپن دا پہریوا پواندیاں نیں- ایہہ پُرانیاں کہانیاں پُرانیاں درباری لکھیاراں
دا رہند سن جیہڑا نویں تُھڑے تِھڑے وِچلے میل نے مُڑ نواں کیتا تے وت آپنی جُوٹھ خلقت نوں چا ونڈی-
بے وسی تے نتان دی ماری ''میں'' بے اوڑک مَل، شان تے حاکمی نال اندروکے کھپے پُورنا چاہوندی
اے یاں بے اوڑک چرچے نال، امر مشہوری نال- اوہدے بھانے موت والا کھپا وی مشہوری دی بھرتی
نال بھریج سکدا اے- بیگم بادشاہزادی دیاں پُرانیاں کہانیاں دی تھاں تے آپنی کہانی چلا کے موتوں اگیرے
لنگھ جیونا چاہوندی اے- بیگم عام پینڈو ناں ہو گیا ہویا اے پر ایتھے ایہہ ناں آپنے اصلے ول پرتدا جاپدا
اے- ناں کھیڈ وِچ دونہہ رنگاں دے نیں- اِک وسیب دی پُرانی رسم رِیت نال جُڑے ہوئے ''کرمو'' تے
''فضل''- کرم آوا گون والا ہووے تاں وی تے مہر والا ہووے تاں وی، چالو ویہار دی منوت ول کھڑدا
اے- کرمو آپنے دھرو نوں دستور دسدی اے- ''فضل'' وی کرم دے نالو نال اے پُرانی غریبی دے دُکھ نوں
وی رب دا فضل آکھ کے جریا جاندا اے تے ٹھگی دی آندی نویں امیری اُتے وی ''فضل ربی'' دا بورڈ
لالیا جاندا اے- ''مولا بخش'' وی ایسے پُرانے دستور نال جُڑیا ہویا اے- نواں تے اوہ سرکاری ہوون
پاروں اے- پُرانی رسم رِیت نال اوہدا لاگا ہے تاں ای اوہ سرکار دے کم آسکدا اے- ''حسن آباد'' بیگم دی
بادشاہزادی والی کہانی راہیں آپنے فارسی اصلے ول اُڈار ہوندا جاپدا اے- ''بیگم'' تے ''بہادر'' وی پنڈواس
وِچ چلدے ناں نیں پر ایہہ ''کرمو'' تے ''فضل'' تے ''مولا بخش'' والی پٹی وِچ نہیں، کجھ ملوکڑے نیں-
بادشاہزادی دی گل ایہناں ناواں نوں پنڈواس وِچوں نکھیڑ کے تاریخی ناولاں راہیں حاکم میلاںنال جوڑدی
جاپدی اے- تے ''موجو جٹ'' والی پٹی تے ہور وی پُرانی اے- کھروی تے ہینی- ملوک شہری رہتل دے
حساب سِر ایس رنگ دا ناں پِنڈ وسوں دے کسے پُرانے ہوڑھ ہنیرے کُبندے سبھا دا نشان اے جیہڑا یاں
تے ہاسوہینا ہو سکدا اے یاں کریہت بھریا یاں ڈراونا-
چودھری: بیگم دا مینوں بڑا فکر اے- کرمو تے فضل چنگا نہیں کیتا- بیگم جیہی کُڑی نوں ڈھک بنا کے
موجو جیہے وحشی جَنے دے ڈھائے چاڑھ چھڈیا نیں- اوہ کُڑی تے ایہناں لعنتیاں جوگی ہے ای نہیں سی-
سو بیگم تے بہادر دے نینہہ نوں دولیوں گھیرا اے، موجو جٹ دے ہوڑھ ہنیرے دا تے کرمو تے فضل
دے کپت تے ٹھگی دا- تریجا راہ راہ جاپدا اے پر اصل وِچ اوہ ایسے گھیرے دا پایا بھلاوا اے- اوہ راہ ہے
مولا بخش دی سرکاری چودھر راہیں نویں شہری وِچلے میل نال جا جُڑن دا- ایس بھلاوے دیاں ڈوراں
بیگم تے بہادر دے اندر گڈیاں ہویاں نیں چودھری دی پال راہیں، اوہناں دیاں ناواں وِچ اوہناں دی چتارنی
تے سوچنی وِچ- ایہہ بھلاوا ات مارو اے کیونجو ایہہ بہوں سہاونا جاپدا اے نالے بیگم تے بہادر ایہدے
ولوں سچیت وی نہیں-
نیونہہ دی چالو ویہار وِچ کوئی تھاں نہیں- سو بیگم تے بہادر موت قبولدے نیں تے ایہہ موت رمز بندی
اے چالو ویہار دے توڑ دی- موت حیاتی دا نشان بنی لوک شاعری دی رِیت والی جاگ راہیں-
کُھوہ حیاتی دا سوما اے- کُھوہ سانجھے لوک جیون دا نشان اے- پانی بھوئیں وِچ آپنا آپ گواوندا اے وت
بھوئیں وِچوں پانی بن کے باہر آوندا اے تے بھوئیں نوں وتر لاوندا اے- کُھوہ آپنا آپ گوا کے جیوں پین دا
جیوں کے سبھ نوں جوالن دا نشان اے- دریاؤں پریری وسوں کھوہاں سِر ای آہی- کُھوہ وی دریا وانگ
بھیت بھریا ہے- پر ایہدی اوہل نے ایہدی ڈونگھ نے ایہدا بھیت ڈونگھیرا کر دتا اے- ایہہ جنانی ورگا اے،
چُپ، نِت پالنہار جوالنہار (ہر کوئی ایہدے سِر تے جیوندا اے ہر کوئی ایہدے کولوں ترہندا اے، وِچ ڈھے
پون توں)- ایہہ حیاتی دا اوہ تت ست اے جیہڑا اَڈِٹھا سِم کے بھوئیں اندر ٹُر گیا اے-
مل والیاں بھوئیں ونڈی تے کُھوہ وی ونڈے- تد کجھ کُھوہ ویہاروں باہر ہو کے لوک رِیت وِچ مُڑ گئے-
ویہار دے وجوگ پاروں بندے دے گواچے، اچیت ہوئے تت ست دا بوہا بن گئے- ایہہ بوہا بندے دے اندر
لکی اچیت سکت ول کُھلدا اے، ہیٹھ وگدی اڈِٹھ سکت جیہڑی مُڑ وتر لا سکدی اے جے بندہ اوہنوں اپڑ
سکے تاں-
لوک رِیت دے ایہہ کُھوہ کلے جی دے وی نیں تے سبھ دے سانجھے وی نیں- مارن ہار وی نیں، وت
جوالنہار وی نیں- باہروں انھے تے وِچوں اکھیاں والے، سبھ کجھ ویکھنے- جیہڑا وِچ ویکھے اوہنوں
اوہدی شکل وکھالنے- پُورن دا کُھوہ، یوسف دا کُھوہ، بابے فرید دا کُھوہ- پُورن تے یوسف نوں تے کُھوہ
وِچ ہورناں دھکیا- پر بابے ہوریں آپوں کُھوہ وِچ پُٹھے لمکے، ویہار دی دِتی پٹھی ہوند نوں سِدھن لئی-
بابے ہوراں دا پُٹھا لمکن وی پُرانی ہستی مکاون، اچیت کُھوہ وِچوں نویں سچیت ہستی سنبھالن اے، پُورن
وانگ- بیگم تے بہادر وی آپیں کُھوہ قبولیا اے تے اوہناں دا کُھوہ ایسے لوک رِیت دی جاگ نال جگیا اے-
ماہیے دے بول کُھوہ دی واج نال اِک مِک ہو کے وائیں رس گئے نیں- دُنیا داراں نوں کملا پئے کریندے
نیں تے سُوجھ بھالاں نوں سُوجھ پئے دیندے نیں-
پر کُھوہ ہر نویں آئے نوں نواں کرنا پوندا اے چالو ویہار نال بِھڑن لئی آپنی ہوند پِڑیں نتارن لئی-
چودھری نوں اوہدا کُھوہ اوہدی مل دا نشان سی جیہڑا اوہدیاں زمیناں وِچ سونا ڈھالدا سی- ایہہ پہلوں تاں
اوہنوں شاہو کار بن ٹکریا تے اوہدی مایا کھس کھڑیوس، اوہنوں وگوچے بوڑیوس- وت ایسے کُھوہ
وِچوں، ایسے لُگے اُجڑے اندر وِچوں بہادر تے بیگم دی واج نواں چانن بن اُبھری- نویں چانن دی دتی
سوجھ ایتنی ای ڈھیر آہی:-
''ہا- اسیں سمجھنے آں اسیں اکھیاں والے آں ساڈے جیہا تے انھا کوئی ہے وی نہیں-'' پر ایس مکاء توں
مگر وی لکھت دی اِک ودھر ودھی لبھدی اے ایہہ کھیڈ کار دا بیان اے:
''کئیاں ورھیاں دے بعد چودھری مولا بخش دی خاہش پُوری ہوئی- اوہنوں دل دیاں اکھیاں لبھ پئیاں تے
اوہنے بیگم تے بہادر نوں پھیر اِک واری آپنی اکھیں تکیا- ایس طرح دے نال بیگم دی پیشین گوئی پُوری
ہوئی تے بیگم تے بہادر دے عشق دی روائیت مشہور ہو گئی- اودوں دا دادُو دا کُھوہ اِک زیارت بن گئی
اے تے ہُن بیگم دا کُھوہ اکھواندا اے- سُنیندا اے اوہدا پانی انت دا مِٹھا اے تے اوہدے وِچوں ہر ویلے
پُھلاں دی خشبو آوندی رہندی اے- تے جیہڑا اکھیاں دے روگ والا اوس پانی نال اکھیاں دھووے اوہدیاں
اکھیاں مُڑ چنگیاں ہو جاندیاں نیں- آہندے نیں اوتھے کواریاں کُڑیاں زنجیری والے چاقو دے چڑھاوے
چڑھاندیاں نیں تے اوہناں دیاں سبھ مُراداں پُوریاں ہو جاندیاں نیں- بیگم دے کُھوہ تے 19 نِماں دے درختاں
دا جُھنڈ اے- تے اوہناں دے ہیٹھاں بیٹھن واتے تھڑے بنے ہوئے نیں تے سُنیا اے سال وِچ اِک دن آوندا اے
جدوں ادھی رات ویلے بیگم تے بہادر آوندے نیں تے اِک نِم دے تھلے تھڑے اُتے بہہ کے آپنا ماہیا
گاوندے نیں- بعضیاں قسمت والیاں نے اوہناں دا ماہیا آپنے کنیں سُنیا اے- جے تُہاڈے وِچوں کِسے نوں
اکھیاں دا روگ ہووے تے اوہ بیگم دے کُھوہ دے پانی نال آپنیاں اکھیاں دا چا علاج کرے-''
ایتھے جیہڑا کُھوہ اے اوہ بیگم تے بہادر دا مار جوالنا کُھوہ نہیں چودھری مولا بخش دی کھٹی کھس
کھڑنا کُھوہ نہیں- ایہہ اِک کھلوتا کُھوہ اے- جدوں رمزاں دے کُھوہ کھیڈ وِچوں نکل کے بیان وِچ آ جاون
تاں اوہ کھلو جاندے نیں- آپا ونجاون دے ہتھ پیر وڈھاون دے پُٹھیاں لمکن دے کُھوہ نہیں رہندے، زیارتاں
دے کُھوہ بن جاندے نیں- جِتھے گِنے ہوئے رُکھ نیں تے رُکھاں تھلے بہن لئی تھڑے بنے ہوئے نیں- زیار
تاں دے کُھوہ لوک نوں آپنے دوالے تھڑیاں اتے سکھالی بہنی بہال کے تھڑے بناون والیاں دا کم ساردے
نیں- زنجیری والے چاقو دھرو دا راہ نہیں مریندے چڑھاویاں دا ڈھیر بن جاندے نیں- بیگم تے بہادر دا
ماہیا کسبیاں دا گاون بن ویندا اے جیہنوں قسمت والے یاں ناویں والے ویل دے کے سُن سکدے نیں- بیگم
تے بہادر دے روح سرخرو نیں جو اوہناں دی کیتی کہانی بن ٹُری اے تے سرکاری ریڈیو راہیں پنڈو پنڈ
اوہناں دا ناں پیا وجدا اے-
*ہُن (2007) ـ"اکھیاں" آکسفورڈ یونیورسٹی پریس دے چھاپے پراگے وِچ مِل سکدا اے-