فرید بھنڈار

پِچھے جیہے ''ماں بولی''1 وِچ اِک کتاب دا اشتہار آیا- ''دکھ مَن کِھچویں، لکھائی چھپائی ودھیا- مُل ڈُوڈھ سو-'' 

سوچیا- پنجابی کتاباں تے خلقت دے پڑھن سُنن جوگیاں ہوندیاں نیں- ''ماں بولی'' والیاں ایس کتاب وِچ ضرور کوئی تھوڑ ڈِٹھی ہونی اے جیہڑا ایہنوں ڈُوڈھ سو والیاں اگے ڈاہون دی کیتیو نیں- مُڑ سوچیا، نہیں ماں بولی والیاں ہشیاری کیتی اے- دُوڈھ سو والے کوئی کتاباں پڑھدے پِھردے نیں اوہناں تے دَکھ ویکھنی اے تے دُوڈھ سو جھاڑ دینے نیں- سگوں اوہناں کول دَکھ ویکھن دی وی کیہڑی ویہل اے اوہناں تے جد سُنیا بئی کوئی پنجابی کتاب وی دُوڈھ سو جوگی ہو گئی اے تے اوہناں دا نِرا مَن ای نہیں کِھچیا جانا رالاں وی وگن لگ پینیاں نیں-

''ماں بولی'' والے آپنے ولوں ہشیار تے بنے نیں پر ہین بھولے دے بھولے ای- بیبا پہلوں ''ماں بولی'' نوں کوئی دُوڈھ سو والا چاء کے کھولسی تاں ای اندروں تُہاڈا اشتہار وی پڑھسی- جے دُوڈھ سو والیاں نوں کتاباں ویچنیاں جے تاں '' ماں بولی'' دا مُل وی دُوڈھ سو ای رکھو- اُٹھاں والیاں نال یرانے لاونے ہوون تاں بوہے اُچے کراونے پوندے نیں- تے اجکل دے دُوڈھ سو والے تاں ہوئے ٹرکاں جہازاں والے اوہ تاں بوہے اوہ منگدے نیں جیہڑے آپنے آپ سواری دے میچے دے ہو ونجن-

سو ہُن دُوڈھ سو والیاں دا وارا اے (ہو سکدا اے ایہہ لیکھ تہاڈے تائیں اَپڑے تے دُوڈھ سو دُوڈھ ہزار ہو چکیا ہووے) ہُن اسیں ایہو ای آکھ سکنے آں بئی کوئی ویلا ہا جد پنجابی کتاباں خلقت دے پڑھن سُنن جوگیاں آہیاں- کوئی پنجاہ ورھے پہلوں دی گل اے ہر نِکے وڈے شہر وِچ پنجابی کتاباں چھپدیاں آہیاں- لہور شہر وِچ کشمیری بزار کتاباں دا گڑھ ہا- اِک پاسے سٹیشن دُوجے پاسے لاری اڈا- تھاں تھاں توں بپاری آونے- اوہناں سینکڑیاں دے حساب کتاباں بنھ کھڑنیاں- کتاباں اوہ جیہڑیاں میئیں محمد صاحب دسیاں نیں-

شاعر بہت پنجاب زمیں دے ہوئے دانش والے

کافی باراں مانہہ جیہناں دے دوہڑے بیت اجالے

ہکناں جوڑ کتاباں لکھیاں قصے ہور رسالے

کیہدھر گئے اوہ سنگ محمد کر کر ویکھ سنبھالے

 : 1  اِک مہینے وار پنجابی رسالہ

ایہہ سودا پیسے ٹکے وِکنا- ایہہ نہیں بئی پیسے ٹکے خلقت کول وادھو آہے- بس شوق والیاں جوڑ جاڑ

کے کتاباں لے لینیاں، آپ پڑھنیاں تے سنگیاں بیلیاں نوں واچ سناونیاں- کتاباں دی دَکھ ساد مرادی ہونی- نہ جِلد نہ اُچھاڑ، کاغذ اخباری تے لکھائی چھپائی گزارے جوگی- چھپواون والے آپ ای ویچن والے ہونے- کتاباں سولیاں ہونیاں تے گاہکی چوکھی- چھپواون والیاں پیسے ٹکے ویچ کے خرچہ وی کڈھنا پرچون والیاں دی پتی وی دینی تے آپنا منافع وی رکھنا- ایہہ چھپواک خلقت دی گاہکی نال ای جُڑے ہوئے آہے- جد پنجاہ ورھے پہلوں خلقت دی گاہکی ٹُٹن لگ پئی تے ایہہ وی ٹُٹ کے کیہدھرے ہور جا جُڑے-

خلقت دی گاہکی جُڑی کیویں تے ٹُٹی کیوں- ایس گل دا باریک ویروا وار (تاریخ) دی باریک پُن پڑچول منگدا اے- کرن والے کریسن جد کریسن پر اِکدو موٹیاں گلاں نال رل بہن جوگا دُھوں تے اسیں وی دُھکھا ای سکنے آں-

کیہدھر گئے اوہ سنگ محمد کر کر ویکھ سنبھالے

میئیں ہوراں لکھن والیاں دا سنبھالا کیتا- سانوں پڑھن سُنن والیاں دا سنبھالا کرنا پے گیا اے- پر پڑھن سُنن والے لکھن والیاں نال تانے پیٹے وانگ ہوندے نیں- سو آؤ گل اوتھوں ای ٹوریئے جتھوں میئیں ہوراں ٹوری آہی-

اول شیخ فرید شکر گنج عارف اہل ولایت

فرید اول اے- اوہ ساڈی اجوکی لوک رِیت دا موڈھی اے- تے کیتا فرید کیہ- لِکھت سوَلّی کر چھڈی- ایڈی سوَلّی جے لوکاں دے اصلوں نیڑے تھی گئی اوہناں دے اندر لہہ کے اوہناں دے مُونہوں بول پئی- اوس ویلے اوہ وی سن جیہناں دی لِکھت اَت مہنگی آہی- خلقت دی پُجوں باہری- ایہہ مہنگی لِکھت شاہی حضوری وِچ جمی، سنہریاں سیاہیاں نال لکھیحی، مخملاں کم خواباں وِچ ولھیٹی گئی- صندل دیاں ریہلاں اُتے لتھی تے لعل جواہریں تُلی- ایس خلقت نوں دُوروں چمکارے مار کے آپنی دَکھ راہیں موہن دا ٹِل پیا لایا تے جیہڑے جی خلقت وِچوں چار اکھر پڑھے ہوئے آہے اوہناں دیاں اکھاں اگے شاہی نوکری دا جلوہ جگایا-

پلدی ایہہ لکھت خلقت دی کمائی تے ای آہی- خلقت دی کمائی، واہکاں راہکاں کمیاں دی محنت ماملے مسول راہیں شاہی خزانے چڑھنی- ایس کمائی نال جِتھے شاہی لشکر پلنے، منصبدار تے اہلکار پلنے، اوتھے لِکھتاں لکھن والے شعر جوڑن والے وی پلنے- کم بادشاہی ایہناں کولوں دو لیندی آہی- اِک تے ایہناں دربار سجاونا بادشاہ دا من پرچاونا- لِشکدیاں عطر لبیٹریاں لفظاں نال بادشاہی انہیر نوں چانن، بادشاہی کوجھ نوں سوہن بنا کے دسنا- بادشاہ نوں وکھالنا بئی نِریاں تلواراں اسواراں والیاں فوجاں ای تیرے کول نہیں لفظاں دے لشکر، علم ہُنر دے ہتھیار وی تیرے اشارے تے تیار کھلوتے نیں- دُوجا کم ایہناں لکھیاراں دا ہا خلقت نوں وکھالنا بئی شاہی دربار ای علم ہُنر دا گھر جے- علم ہُنر بادشاہ دی چاکری وِچ ای پلدے نیں- بادشاہی نوں سلاہون ای عِلم ہُنر دی سِکھر اے- سو آؤ آپنے پڑھے لِکھے دا مُل پواؤ- آپ لِشکو تے بادشاہی دی لِشک وی ودھاؤ- پاء پڑھیاں دے من وِچ کُنڈی پے جانی بئی حیلے وسیلے اُپر اَپڑیئے- ساڈی لِکھت نوں وی بھاگ لگن ایہہ آپ وی دَکھ کڈھے تے ساڈا وی مُونہہ دھوائے-

باوا فرید ہوریں پاء پڑھے نہ آہے- آپنے ویلے دیاں علماں ہُنراں دی گھنی سار آہی نیں- چاہوندے تے سرکارے دربارے چڑھ بہندے شاہی شیخ سدیندے- پر اوہناں ہینیاں نمانیاں نال لڑ جوڑیا- خلقت وِچ بہہ کے خلقت دے آپنے گھڑے ورتے بول جوڑ سار کے شاعری بنائی- سمجھو خلقت نوں دسیو نیں بئی آپنی کمائی آپ کیویں ورتیدی اے- خلقت واستے آپنی بولی مانن دا،  آپنی بولی راہیں آپنے وسیب نوں سمجھن دا ڈھو بنایا- آپنی سکت دا مونہہ وکھایا، آپنی ہستی دی سنبھال کرائی- تے جد خلقت آپنے وسیب دی بنتر آپنی اکھیں دیکھ لوے نالے آپنی سکت نوں آپ سنجان جاوے تاں اوہ ڈاہڈیاں نوں پچھان وی سکدی اے، اوہناں اگے ویہر وی سکدی اے- ڈاہڈیاں دی ڈاہڈ نوں ٹھل وی سکدی اے- ڈاہڈ ویترے ویہار نوں اُتھلن تے وی تُل سکدی اے-

باوے فرید آپنی لِکھت ایڈی سوَلّی کیتی بئی اوہنوں مانن لئی خلقت نوں خرچ خرچنا ای نہ پوے- ایہہ لکھت لوکاں چِتیں سنبھالی تے پیڑھیو پیڑھی ورتائی- اینویں نہیں سوا دو سو ورھے مگروں بابے نانک ایہنوں آپنی کر کے سنبھالیا تے خلقت وِچ بہہ کے مُڑ نویاں کیتا تے اوسے سوَلّے بھا مُڑ جنی کھنی نوں ورتایا- فرید دی رِیت نانک نویں کیتی، دمودر تے مادھولال حسین نویں کیتی، باہو بُلھے شاہ تے وارث شاہ کول اپڑی- قادر یار سچل سرمست تے خواجہ غلام فرید تائیں اپڑی تے اُتوں انگریزی ٹھانے وی اَپڑ پئے- تے اوڑک میئیں محمد صاحب نوں رِیت دا سنبھالا کرنا پے گیا- جیویں کوئی بھاجڑ پھنڈیا آپنا رہیا کھہیا وست ولیوا گِن گِن ویکھدا اے-

فرید رِیت والے لوکائی دے اندر رہے- لوکائی نال اِک ہو کے رہے- رہن نوں تے مگر مچھ وی پانی وِچ ای رہندے نیں- خلقت وِچ خلقت نال اِک ہو کے رہن ایہہ ہوندا اے جو خلقت دی پِیڑ آپنے اندروں بولے- آپنی سوچ آپنے اُلیل لوک پکھ نال اِکسُر کیتے ونجن- فرید رِیت والیاں آپنا لکھیا بول کے گا کے لوک نوں سناونا- گل خلقت نال سانجھی کرنی- خلقت اوہناں دیاں بولاں وِچ آپنی ورتی سنجاننی پرکھنی تے ایہناں بولاں نوں آپنی سرجنا سمجھنا، آپنی ہر ویلے ورتن ورتاون والی گھڑت- قوالاں راگیاں ڈھاڈیاں آپنی کلا راہیں لکھیاراں دے بول نویں کرنے- بولاں وِچ اُتر کے اوہناں نوں سنگیت جُونے جوالنا تے میلیاں تکیاں داریاں وِچ پِڑ بنھ کے خلقت نوں ورتاؤنا- آپنیاں شاگرداں نوں پیڑھیو پیڑھی ایہہ سنگیت بدھے بول سکھاونے- وِت والیاں اگوں ایس سنگیت وِچ نویاں کاڈھاں کڈھنیاں- شاعراں آپ سنگیت کاراں نال رلنا، سنگیت بناون وِچ وی تے ورتاون وِچ وی- کمیاں ہالیاں چھیڑواں گھرہستناں آہرے لگیاں وی ایہہ سنگیت ورتنا تے ویہل ویلے وی- بولاں دیاں رمزاں وی گولنیاں، پرکھ پرچول وی کرنی، بولاں اُتے بول وی بناونے، نویاں واپریاں سِر نویں معنے وی اُسارنے- تدوں لوک بولی وی لِکھت مُڈھ مدرسیوں پڑھیاراں دے ساہمنے آ ویندی آہی- فارسی سکھلائی دیاں مُڈھلیاں کتاباں لوک بولی وِچ ہوندیاں سن- جیہڑے مولوی منشی کاتب بن کے مدرسیاں وِچ لکھاون بہندے سن اوہناں نوں لوک بولی دی لکھت دا آسرا لینا پوندا ہا-

جدوں کاغذ دی ورتوں ودھی تاں لِکھتاں دے اُتارے وی عام تھئے- شوق والیاں من پسند شیواں کاتباں کولوں لکھوا رکھنیاں اگوں ہورناں آپ ساد مُرادے اُتارے کر لینے- اُتاریاں نوں لوکاں سنگتاں وِچ بہہ واچنا- کئیں شوق والے پڑھ کے پکا لیندے آہے تے اگوں پِڑ جوڑ پئے سُناؤندے آہے ہیک نال یاں چھڑا  بول کے- بول کے سناون والیاں دی رِیت وکھری ٹُری- بُلیاراں سینتراں پینتڑیاں نال واراں قصے کافیاں ڈھولے کھیڈ وکھاونے- معنیاں بارے گل وی ٹورنی، لفظاں رمزاں دا ویروا وی کرنا-

سو چھاپہ آون توں پہلوں لکھت دی لوک رِیت نے سینکڑیاں ورھیاں دی گھال پاروں لوکائی وِچ آپنا گھر بنا لیا ہا- یاں اِنج آکھو بئی خلقت نے حاکم ویہار نال سینکڑیاں ورھیاں دے ٹکراء راہیں لکھت دی لوک رِیت اُساری تے لوک رِیت دے پسار پرچار پاروں جنی کھنی لکھیار تے سُنیئر تھئی- شہراں گراواں وِچ لوکائی کول ونوون ہتھ لکھیاں تے مونہہ زبانی پکائیاں دا اِک وڈا نِت ودھنہار بھنڈار آہا- لِکھت دی بولی دا سبھا لوک رِیت دے پسار پاروں پُورے دیس وِچ گھٹ ودھ اِکسار تھی گیا ہا- لہندا رنگ ای پردھان ہا-

چھاپہ آیا تے کتاباں دیاں وپاریاں نوں اِک وڈی گاہکی لوک بولی وِچ وی حاضری دِسی- وپاریاں وِچوں کئیں آپیں لوک رِیت دے وجری آہے کشمیری بزار لہور دے ملک فضل دین وانگ- سو لوک بولی دیاں لِکھتاں چھاپے چڑھ کے وِکن لگ پئیاں- چھپواکاں سَردا آہر کر کے پُرانیاں لِکھتاں دی بھال کیتی- حاضر لکھن والیاں نال ٹھیکے کیتے- اُنھویں صدی مُکدیاں چنگیاں ماڑیاں کتاباں چوکھی گِنتی وِچ چھپ کے لوکاں کول اَپڑ گئیاں-

پر انگریز پنجاب چھاپہ لاون نہیں سی آیا- اوہ تے آیا سی ایتھے آپنا راج ٹھوک کے پِچھے آپنے دیس دیاں مِلاں لئی سستا کچا مال ڈھوون تے آپنے گھڑے مال لئی نویں گاہکی بناون- ایس دوہرے کم لئی لوڑ سی خلقت نوں قابو کرن دی تے آپنی مرضی سِر کم تے لاون دی- سو دابے تے لالچ دا پسار پساریا گیا اِک تگڑے سنگھنے تے باریک راج پربندھ راہیں- ایہہ پربندھ خلقت نوں ورتایا وِچولے میل نے- وچولے کجھ پُرانیاں حاکماں دی رہند آہے کجھ نویں اُٹھے، کجھ اِتھاویں کجھ ہندوستانوں انگریز نال آئے- وچولے آپوں وی دابے تے لالچ دے مارے ہوئے سن تے خلقت لئی دابے تے لالچ دا نشان وی سن-

وچولے میل وِچ زمیندار شاہوکار وپاری، نِکے وڈے سرکاری نوکر، نویاں کسباں والے جیویں وکیل ڈاکٹر سارے ای آہے- وچولیاں دی رہتل اوہناں دا ورتارا خلقت نوں ڈراوندا وی ہا تے ریجھاوندا وی- خلقت وِچوں جے کسے دے دل وِچ سُکھالیاں ہوون دا خیال آوندا ہا تے وِچولے میل دی رہتل دا لشکارا بن کے آوندا ہا- بولی رہتل دا موہرلا انگ ہوندی اے- اوہدی پچھان وی ہوندی اے تے اوہدے اندرلے تت دا وسیلہ وی- لباس وی ہوندی اے تے وجود وی- انگریز پربندھ دی بولی، ایس پربندھ نوں پالن والی نویں پڑھائی دی بولی، انگریزی آہی یاں اُردو- ایہناں بولیاں نوں آپناون ای وچولے میل دا ہوون سی- وچولے میل وِچوں جد کجھ ڈھانیاں انگریز نال کھیہہ دیس لئی ازادی گِھنن دا سوچیا تے اصلوں اوہناں انگریز حاکمی دی تھاں آپنے میل دی حاکمی بناون دا ای سوچیا، لوکائی دے سِر تے چڑھ کے آپ راج کماون دا- انگریز رہتل دی ٹکر تے اوہناں جیہڑی دیسی رہتل دا جھنڈا چایا اوہ پُرانیاں حاکماں دی رہتل آہی- مغل راجپوت موریا بادشاہی دی رہتل- انگریزی دی تھاں اوہناں فارسی بھری اردو یا سنسکرت بھری ہندی آپناون دی کیتی- سو وچولے میل دی اگوائی ہیٹھ جیہڑیاں لہراں ازادی دیاں چڑھیاں اوہ ایہناں بولی روپاں راہیں چڑھیاں- خلقت وِچوں جیہڑا وچولے میل دی اگوائی ہیٹھ ازادی دی لڑائی لڑن تُریا اوس وچولے میل دے رہتل مہاڑ قبولے، اوہناں والے بولی انگ اپنائے- آپنے اندر خلقت والی ہستی نوں اُنڈیاں کر کے اوہدے اُتے وچولے میل والی ہستی سوار کر لئی-

نویں پڑھائی نویں سائنس تے مشینی اٹکل دا، بندے تے جگ بارے نویں سُرت دا بوہا وی آہی- ایہہ بوہا وی سرکاری بولیاں ای لنگھاوندیاں سن- لوک بولی ایس پِڑوں باہر رکھ کے بجی کر دِتی گئی آہی سو نویں سُرت تے نویں علم لئی خلقت کنوں دُوری ضروری تھی گئی- آپنی بندیائی کنوں وجوگ ضروری تھی گیا- نویں طاقت تے نویں سُکھال لئی، نویاں نوکریاں تے نویاں آہراں وِچ جُٹن لئی، آپنی ہستی نوں نویاں گزاں نال میچن لئی نویاں سرکاری بولیاں نال سانگا جوڑن تے لوک بولی نال آپنا دُھر دا سانگا مار مکاون ضروری تھی گیا- وچولا میل لوک بولی دی کھور دی گُڑھتی چٹ کے اُٹھیا- انھیویں صدی مُکدیاں ایس میل دیاں کئیں پیڑھیاں پل کے سرکار وپار کسب پڑھائی سیاست تے رہتل دے پِڑ مَل بیٹھیاں سن- اُردو انگریزی کتاباں دی مانگ ایہناں ولوں دِنوں دن پئی ودھدی آہی- اُردو انگریزی لِکھت تے چھپت دا چنگا موکلا موگھا کُھل چکیا ہا- جس لہور وِچ میاں محمد صاحب ''سیف ملوک'' دی چھپوائی واستے آ کے بیٹھے آہے اوس لہور وِچ انجمن پنجاب دے اُردو مشاعریاں دا وی وجکرا ہا تے موہرلے پوچ دے اردو شاعراں دیاں غزلاں ایتھوں ڈاک راہیں دِلی دیاں استاداں کول وی اپڑن لگ پئیاں آہیاں- سو جیہڑے ویلے پنجابی کتاباں دی چھپوائی دی لہر اُبھری اوسے ویلے اُردو انگریزی پڑھاکاں دیاں لوڑاں دا روڑھ چھپواکاں نوں پیروں کڈھن لگ پیا- اوہناں نوں اُردو انگریزی کتاباں دی ودھنہار مہنگی تے سوکھی گاہکی جُڑن لگ پئی- کتاب جوڑاں تے سودھ کاراں دیاں نویاں تیار تے ترکھیاں ڈھانیاں مِل گئیاں- سکولاں کالجاں دے خلاصہ کار آپ بوہے آن بیٹھے- چھپواکاں تھوڑا پر مہنگا چھاپ کے چوکھی کمائی دا راہ وی ویکھ لیا- سو لوک بولی نال اوہناں دا ہیج وی گھٹن لگ پیا- لوک بولی دی چھپوائی ہولی ہوندی گئی- چھپواکاں دا موہرلا پوچ جس لوک بولی دا کم وِڈیا ہا وَت وی کجھ نہ کجھ آپنا کیتا پالی آیا- اگلا پوچ نویاں سکولاں دا پاس (یاں فیل) بولی وانجھے وچولے میل دا پالیا ہا- اوہنوں ماں بولی دی چھپوائی میہنا بن گئی-

اُنج وی چھاپہ لوک بولی دا بوہتا بھلا نہ کر سکیا- چھاپے لوک بولی دے بہتے نویں پڑھاک نہ بنائے- نویاں پڑھیاں نوں تے لوک بولی ول آونا ای موت سی- لوک بولی دیاں چھپیاں اوہو گِھندے جیہڑے اگے ای لوک بھنڈار ورتیندے آہے، جیہڑے گا کے کھیڈ کے سناون والیاں دی بہنی بہندے آہے، سگوں ایہہ ہویا جو چھپی کتاب کول ہوون نال سُنیراں دا سناون والیاں نال سبندھ ڈِھلا ہوون لگ پیا- چھپے دا نواں آدر کنیں سُنے دا اگھ مارن لگ پیا- لکھیار راگیاں واریاں ولوں کنڈ کر کے چھاپے واستے لِکھن لگے- سانبھے لوک بھنڈار دا مُل گھٹن لگ پیا- لوکائی دی نویں طاقت بنی کوئی نہ تے پُرانی کُھسن لگ پئی- نواں ست سوما پُھٹیا کوئی نہ تے پُرانے سُکن لگ پئے- خلقت دی آپا سنبھال رِیت نوں ڈھا لگ گئی- ایہدے نال لِکھت دا سبھا وی وٹن لگ پیا- رمز سینتر والا وارث شاہی جھٹ کھوچلا ہو کے ''اصلی تے وڈی ہیر''  دا لمکاء بن گیا- پر ایہہ گل وکھری نیجھ منگدی اے سو پھیر سہی-

وچولے میل دی نِت پسردی پڑھالی نے سوکھے چھپواک وی کھلہارے تے ترکھیاں لِکھیاراں دے پُور وی کڈھے- نویں سلاہتا نویں مشہوری دے مُٹھے- وچولے میل دی منظوری اوہدا تھاپڑا ایہناں دی ہستی دے ٹکاء لئی ضروری ہا- ایہناں دی ہستی دا نشان چھپی کتاب آہی- اوہ پھب کے چھپدی، مہنگا مُل متھے تے لاء کے ہٹی چڑھدی تے وِکدی تاں ای ایہناں دی ہوند پُگدی- کتاب دی دَکھ ای کتاب دا اصلا ہو گئی- گاہک ریجھاون دی سکت ای اوہدا تت تھی گئی- جیویں حاکماں دے کنڈے اُتے تُلن وچولے میل دا اصلا سی تے اوہدے فلسفے اوہدے وچار اوہدیاں دکھاں اوہدیاں گاہک ریجھاونیاں سن-

لکھیاراں لئی وچولے میل دا تھاپڑا کھٹن دے ہور موکلے راہ وی نکل آئے، تھیڑ فلم، ریڈیو (تے اخیر ٹی وی)- وچولے میل دی مشہوری تے سلاہتا دا کم ہا (پیسے دے نال نال) اِک نویں میں اُسارنی جیہدے وِچ خلقت نالوں تُرٹے سانگے دی رہند کھوہند لُکائی جا سکے اوہدی بو ماری جا سکے- سو وچولے میل وِچ دُھمن تے وِکن لکھیاراں دی اندرلی لوڑ بن گیا، اِک انموڑ چِھک جیہڑی اِندریاں نال جا جُڑی آہی- ایہنوں سمجھن نکھیڑن مر کے جیون والی گل آہی-

جدوں وچولے میل وِچوں کجھ نویاں پڑھیاں نُوں جگت اُتھلکارے دیاں لہراں ہلونیا تے لوک پکھ آپنا کے نویں جُونے جمن دی لوء لگیو نیں تاں لوک بولی ول مونہہ کیتونیں تے گواچا لوک سانگا بھالن دی کیتیونیں- پر اوس گھڑی وی وِرلیاں نوں ای بنی بناتی اُردو انگریزی ہستی ونجاون تے چڑھیا بزار چھڈن دا جیرا ہویا- بہوں اجیہے آہے جیہناں اوکھے سوکھے لوک بولی دا لڑ پھڑ تے لیتا پر تھوڑے چِر پچھوں ای موقع ویکھ کے آنے بہانے ہتھوں تِلکا چھڈیا- نعرہ اوہ ہمیش لوک پکھ دا ای ماری آئے- آپنے توں اُچیرا اُتھلکار وی اوہناں کِسے نوں نہ منیا- لوک بولی دا ناں وی نِت مونہہ بھر بھر کے پیا لیو نیں- ڈھائی گھڑیاں لوک بولی دا پلہ چھوہن نوں گِنیو وی ہمیش- پر آپنی اندرلی لوڑ اگے بے وس آہے- لوک بولی دا سانگا لوک پکھ دا راہ مر کے جیون ہا سو قبول نہ سکے، وِچولے میل دی دِتی ہستی تج نہ سکے- جیوندے موئے ہو گئے- جیہناں ہس کے ایہہ ہار ویاہی، لوک بولی راہیں لوک پکھ سنجاتا، اوہناں مُڑ جیون ول مونہہ کیتا- پر ایہہ سار آوندیاں آوسی بئی نِرا لوک بولی وِچ لِکھن ای لوک پکھ نہیں- لوک پکھ اے لوک سانجھ راہیں لوک سُرت دی مُڑ اساری- خلقت نال رل کے اوہدے ڈھٹھے گھردی مُڑ اُساری-

لوک سُرت دیاں پُرانیاں لیہاں دی بھال تے نویاں لیہاں دی کاڈھ لوکائی وِچ بہہ کے ای تھی سکدی اے- جیہناں نویں جونے جیونا اے خلقت وِچ مُڑ جم کے ای جیونا اے- وچولے میل دیاں لوڑاں مُڑ مُڑ اِندریاں نوں ہتھ پاوندیاں نیں- شکل وٹاء کے راہ بھلیندیاں نیں- آہندیاں نیں تساں سچے تے سُچے او- پر ویکھو نہ- آپنی گل سناون مناون لئی چالو رنگ ڈھنگ چھوڑ دیسو تاں تہاڈی گل دا مُل کیہ رہسی- تہانوں سُنسی کون- ڈاہڈیاں نوں ہراون لئی اوہناں نوں پہلوں ریجھاون پسماون دی لوڑ اے- سو وچولے سوجھواناں والی دَکھ بناؤ اوہناں توں وی ودھ ملوک تے نہاتے دھوتے بن کے وکھاؤ- اول تے لوک بولی دی گل ڈاہڈیاں دی بولی وِچ اوہناں دیاں گُراں گراماں اندر رہ کے ای کرو- جے لوک بولی ورتنی ای جے تاں اوہناں دے رنگ رنگیج کے ای ورتو- کتاباں ویچنیاں جے تے اونویں لشکا سجا کے اوتنیاں ای مہنگیاں چھاپو جِتنیاں اوہ چھاپدے نیں-

لوک رِیت دے دید واناں دا لوک بانا لاء کے دِھنگیاراں دے ویڑھے نچن دِھنگیاراں نوں سُکھاوندا اے- اوہ تے چاہوندے ای ایہہ نیں جو لوک رِیت نوں آپنے پربندھ ہیٹھ کر کے لوکائی کولوں نکھیڑ کے آپنی مُٹھ وِچ  جھپیٹ کے ماریا ونجے- نالے ایہنوں آپنے من پرچاوے لئی ورتیے نالے خلقت نوں وکھایئے کیوں بئی ہُن دسو اسیں تہاڈے وِچوں ہاں کہ نہیں- بئی اسیں تہاڈے سچے اگوان جو ہوئے- جیہڑیاں شیواں تہاڈے کول مِٹی وِچ پئیاں رُلدیاں سن اسیں سنگھار کے شوکیساں وِچ ٹکا دتیاں نیں- باہرلیاں مُلکاں وِچ اوہناں دا مُل پوا دِتا اے- باہرلیاں نوں اوہناں دسنا ہوندا اے بئی تُسیں سرکار نویاں سواداں توں رَجے بیٹھے او- تہانوں پُرانے وِسرے سادیاں سواداں دی ٹوہ رہندی اے- اسیں آپنی رِیت وِچوں ڈھیر سارے سواد تہاڈے جوگے سانبھے ہوئے جے- ایہناں نوں نویاں کرو تے آپنے جگ پسرے کاروپار وِچوں کوئی جوٹھا بیہا ساڈی جھولی وی چا گھتو- اسیں آپنیاں لوکاں دے موہرلے جو ہوئے سرکار- ساڈے بِنا اوہناں نوں کیہڑا تہاڈے لاہے سِر وگن جوگا کریسی-

لکھت بھاویں لوک پکھویں ہووے لوکائی دی آپنی جمی جوڑی ہووے جیہڑے ویلے ڈاہڈیاں دی مرضی دی پُشاک پوا کے اوہناں دی سیج (سٹیج) اُتے چاڑھ دِتی جاندی اے تاں شے ای بئی تھی ویندی اے- فرید بُلھا وارث تد تائیں لوک رِیت نیں جد تائیں خلقت وِچ بہہ کے پڑھیندے نیں، خلقت نوں خلقت دی کُھسی سکت دا جانو کریندے نیں، خلقت دے بھنجال اوہدے بانہہ بیلی بندے نیں- ڈاہڈیاں دیاں شیلفاں دی سجاوٹ تھی کے اوہ لوک رِیت نہیں رہندے- لوک رِیت شعر نہیں شعراں دی ورتوں اے- بنت نہیں ٹورا اے- وست نہیں ورتارا اے- ٹی وی ریڈیو توں اشتہاراں اُتے دھوڑی کھنڈ بن کے سوفیاں وِچ سجے کسبی بُلاراں دیاں نقلی بحثاں وِچ بَجھ کے، سرکاری تھاپڑے نال منائے دیہاڑاں دیاں منظور شدہ تقریراں وِچ جِت کے فرید بُلھا وارث ڈاہڈیاں دے ویہار دا تروڑ نہیں رہندے اوہناں دے گھڑے دی مچھی بن ویندے نیں- خلقت دی اوس کھٹی وانگ جیہڑی خلقت ہتھوں کُھس کے خلقت ویریاں دی جمع جتھہ تے راس بن گئی، اوہناں دے سُکھال دا سودا اوہناں دی حاکمی دا ہتھیار بن گئی-

پُچھن والے پُچھدے نیں:

ٹھیک اے جی لوک بولی دی لکھت سادی سستی چھپنی چاہیدی اے پر سادی سستی چھپے تے وِکے کیویں- دکاندار ادھو ادھ پتی منگدے نیں- جے چھپواک نری لاگت ای لوے (تے لکھیار کجھ نہ لوے) تاں وی کتاب دا مُل لاگتوں دُونا تے رکھنا ای پوندا اے- جِتنا مُل ودھ ہووے اوتنا ای دکاندار دا لاہا ودھ ہوندا اے- سستیاں کتاباں ویچن دی اہنوں کوئی کاہل نہیں ہوندی- اوہ سستیاں پِچھانہہ دھر کے مہنگیاں گاہکاں دے مونہہ ہیٹھ کریندا اے- ایہہ وی اوہ جاندا اے جو لوک بولی دے ٹھیٹھ گاہک ٹانویں ہوندے نیں ایڈی سوڑی تے مَٹھی گاہکی لئی اوہ آپنا ویلا تے تھاں کیوں ونجائے- اوہ مہنگیاں تکن والیاں نوں سادیاں سستیاں وکھا وکھا کے آپنا اگھ کیوں مارے-

ٹھیک اے جی تسیں موٹیاں سامیاں نوں نہیں پڑھاونا چاہوندے آپنیاں کتاباں نہ پڑھاؤ- پر جیہنوں خلقت آہندے او اوہ ہُن کِتھے جے- لکھاں مُونہیں شہراں ول لگی آوندی اے- کوئی واراں قصے واچن والے ڈھولے جوڑن والے راس دھاریئے راگی رِزق مگر شہریں وڑدی ایس خلقت نوں لوک رِیت دے مونہہ لاون جوگے نہیں جے رہے- ایس بھیڑ تائیں لوک بولی دی لکھت ہُن کون اپڑاوے- ٹھیک اے مہنگی ایہناں پڑھنی کوئی نہیں- پر سستی ایہناں جوگی جے کوئی چھاپے تے ورتاوے کیویں- ورتاوے تے پڑھاوے کیویں- جے کوئی ایسے کم لگ ونجے تے کھاوے کِتھوں-

ٹھیک اے جی- ٹی وی ریڈیو زر زور والیاں دے ہتھ ٹھوکے سہی خلقت لئی افیم سہی- پر ہُن کروڑاں ہماتڑ ایسے افیم نوں بیٹھے چُنگھدے نیں- کیہ اُپا اے ایہدا تہاڈے کول- جے اوتھوں دو بول لوک رِیت دے لوکاں دے کنیں پے جاندے نیں تے خبرے کوئی بھلا ای ہوندا ہووے نیں- تہانوں سوڑ کیوں پیندی اے- پِنڈ گراں چک وستیاں ڈھوکاں جھوکاں ہُن سبھ شہر دی مار وِچ نیں- جے اوہ شہر دے ودھا ہیٹھ مِدھیاں نہیں گئیاں تے شہر دی ورتن دے مونہہ تے آ ای گئیاں نیں- پنڈ ورتن ہُن وکھری ورتن کوئی نہیں جے رہی- پِنڈ دا رزق ہُن شہر دے ویہار نال بدھا پیا اے- سو پِنڈ رہتل وی شہر دی رہتل دا پرچھاواں بن گئی اے- جیہناں شہر ویہاریں رزق کماونا اے شہری رہتل نوں مونہہ مارنا اے اوہناں سکولاں اخباراں اشتہاراں نوں ای ٹی وی ریڈیو نوں ای مُرشد مننا اے-

دَسن والے دسدے نیں:

زوراورو لوک بولی دی ورتوں، لوک رِیت وِچ رَسن ناں اے اِک وکھرے دیہار دا اِک وکھرے وسیب دا- منیا فرعوناں گھر ای موسا پلدے نیں- پر اوہ فرعونی کرن نہیں فرعونی دا تروڑ کرن پلدے نیں- جے لوک بولی ٹھانیوں لاگو ہونی اے جے لوک رِیت ''نیلام گھروں'' پرچاری جانی اے تاں ایہہ دِھنگیار ویہار دا جوڑ ہوسی تروڑ نہیں- لاگو ہوون دا وکھرا ڈھنگ ای تے تروڑ اے- نواں رنگ ڈھنگ کڈھن ای تے کم اے تروڑ والیاں گوچرے- نویں رنگ ڈھنگ دی اگدوں مِتھی شکل کوئی نہیں- تے جیہڑے اِک نسخے دے نہ پُھرن تے ڈھیریاں ڈھا بہن اوہناں گل نہیں سمجھی-

پُچھن والے:

تقریر چھڈو- تُساں گل ٹوری آہی- “ماں بولی” والیاں نوں بولی مار کے- دسو اوہ سستیاں کتاباں کیویں چھاپن تے کیویں ورتاون-

دسن والے:

وچولیاں دے آسرے چھڈو- سِدھا خلقت نوں بوہڑو-

پُچھن والے:

کیویں؟

دسن والے:

سنگتاں جوڑو- خلقت نال، جِتھے وی اوہ ہے، جُڑ بیٹھو تے وِچارو-

پُچھن والے:

کہن سوکھا اے کرن اوکھا اے-

دسن والے:

؟