فرید بھنڈار

جِیو بہو ورن وناسپتِ، مُول پتر پھلُ پُھلُ گھنیرے

اِک   ورن   بَیسنترے،  سبھسَے   اندر   کردا   ڈیرے

رُوپ انُوپ انیک ہوءِ، رنگ سُرنگ سواس چنگیرے

وانسہوں اُٹھ اُپَٹھ کر، جال کرندا بھسمَے ڈھیرے

رنگ بِرنگی ونس، انگ انگ دھر ناؤں لویرے

سدّی آوے ناؤں سُنِ، پالی چارے میرے تیرے

سبھناں دا اِک رنگ دُدھ، گھیئو پَٹ بھانڈے دوکھ نہ ہیرے

چِتے اندر چیتُ چِتیرے

پوڑی دا سَرل رُوپ:

وناسپت دا جِیون بہوں رنگا ہے- جڑھ پتر پَھل پُھل گھنیرے نیں - اِک رنگ بھاء دا وی ہے- ساری وناسپت دے اندر اوہدا ڈیرا ہے، انیکاں چنگیاں رُوپاں رنگاں واساں دے پِچھے-

وانساں وِچوں اُٹھ کے پُٹھی وی وگ پوندی اے ایہہ بھاء (بَیسنتر) باہروار- تے ساڑ کے سواہ دا ڈھیر کر دیندی اے-

گاواں رنگ برنگیاں نیں - تے ونو ون ناں دھرے ہوئے نیں اوہناں دے پالی نے- پالی جیہڑی گاں نُوں سدیندا اے اوہ اپنا ناں سُن کے اوہدے کول آ ویندی اے- پالی چریندا اے میریاں لویریاں نُوں - سبھ گاواں دا دُدھ اِک رنگ دا ہوندا اے- جیہڑا گھیو ایس دُدھ توں بندا اے اوہ ڈھکن والیاں بھانڈیاں وِچ رکھیا ویندا اے- ایس گل وِچ کوئی دوس نہیں ویکھیا جاندا-

چِتے ہوئے اندر چِترکار نُوں پچھانو-

ایہہ تاں ہویا سَرل رُوپ- ہُن پڑھت کر ویکھنے آں جیہڑی بندی سردی اے ساتھوں -

ونسپت دی بہوں رنگی دے پِچھے اِکائی اے- ایویں گاواں دی ونوونی دے پِچھے وی اکائی اے- اوہناں دے دُدھ دا رنگ اِک اے تے ایس اِک رنگ دُدھ توں جیہڑا گھیو بندا اے اوہنوں وکھو وکھ بھانڈیاں دیاں ڈھکناں ہیٹھ آون وِچ کوئی دوس نہیں دِسدا- کوئی عُذر نہیں ہوندا- کیونجو اوہ وی اِک رنگ دُدھ دی ہی اِک شکل اے-

پَوڑی اِکائی دا ویروا کریندی وناسپت توں جناور جُون ول آئی اے- پر گاواں دی مثال دیون وِچ اِک ہور گل وی کر دِتی اے پَوڑی نے- سانوں مُنکھ ورتن وِچ گھن آنداسُ- گاواں مِلکھ نیں پشو پال مَل واناں دِیاں - ایہہ پشو پال بھوئیں وال وی نیں - گاواں دا پالی مَل واناں دا سانجھا چاک اے- گاواں دا اِک رنگ دُدھ گھیو وکھو وکھ ڈھکناں والے بھانڈے وکھو وکھ مالکاں دے نیں تے وپارِیاں دے وی- گھیو وپار وست وی تھیونا اے-

پر کیہ گاواں دے ویروے ای سانوں میل بند مِلکھ وان ویہار وِچ آندا اے تے وناسپت  مِلکھ واناں دی ورتوں توں مُکت اے؟ آؤ پرت ویکھیئے وناسپت دیاں رنگاں نوں - پَھل پُھل پتراں دی رنگ سرنگ سواس توں اساں سدھے وانساں وِچ آ کھلوتے آں - وانس تے ملوان میل دا وڈا سندر نیں - وانس ونجھ بن کے بیڑیاں بیڑے ٹھیلدے نیں تے سوداگری دا مال شہروشہر اپڑدا اے- فوجاں دریا پار کریندیاں نیں تے حاکمی کارندے اپنیاں آہراں تے ڈُھکدے نیں تھاؤں تھائیں - وانس ہتھیار وی بن ویندے نیں تے جھنڈے وی چاڑھدے نیں - وانس لشکراں دے منڈپ وی تاندے نیں تے مَل واناں دیاں قلعیاں محلاں حویلیاں دے ٹھَٹھّر وی اُساردے نیں گوواں وِچ بجھ کے-

بھاء (بَیسنتر) پُوری وناسپت دی ست ستیا اے، ودھن پُھلن دی سکت، پُھلاں وِچ ایہہ سوہپن ہے رنگ واس دا- پَھلاں وِچ رس چس، تے وانساں وِچ تران- ایہہ سارے گُن مَلوان میل دی گہہ وِچ نیں -

وانساں دے تران نُوں ماڑے ہِینے جنے ملواناں دے کم وِچ ڈاہوندے نیں - سو پؤڑی وِچ وانس پورھتیاں دی رمز وی نیں - ایہہ رمز اوس ویلے نشابر ہوندی اے جدوں وانساں دی بھاء دے اُلّر کے باہر آ ونجن دی گل کریندی اے پؤڑی- وانساں وِچوں بھاء دے اُلار واسطے لفظ ''اُپَٹھ'' آیا اے، اُلٹاء- وانساں دی ستیا مِلکھ غُلامی وِچ صدیاں وِہا کے نکو نک تھی گئی تے اُلّر وگی بھاء ہو کے، ساڑ سواہ کر گئی مِلکھ ویہار نُوں - اِتھاں وانس نابری پورھیت نابری دی رمز اے- ایہہ اُپَٹھ سَری اے قدرت دی کار نُوں مِلکھ وانی ہیٹھ ڈاہون دی اُپَٹھ وِچوں - قدرت دے ورتارے نُوں اُلٹاون دے اندر ای بی پیا ہویا اے مِلکھ وانی دے اُلٹِیون دا-

وانساں دی کھہیڑ اوہناں دیوں اندروں بھاء نوں باہر آندی اے تے جنگلاں وِچ اگ لگ ویندی اے- کرنہاراں نُوں مَلّ اُسارن دے آہر دا رگڑا ای اوہناں دے اندر ویہر دی چِنگ دھریندا اے-

وانس نر نیں - وانساں نال جُڑی ہوئی پورھیت ڈھانی وی نر اے- وانساں دیاں گوواں اُتے چڑھ کے محل ماڑیاں قلعے حویلیاں اُسارن والے راج مجُور، ونجھاں نال بیڑے ٹھیلن والے مہانے تے وانسی ہتھیاراں نال مرن مارن والے سپاہی وی نر نیں - پر گاواں نار نیں - اوہناں دے اندر دی بھاء اوہناں دا دھن بندی اے، دوہِیجن والا دُدھ- ایہہ دھن جِیا جُون دا مُڈھلا جِیوکا اے- گاواں دا وی تے اوہناں دے دھن نوں رڑکن والیاں جنِیاں دا وی- جیویں وانساں دے ست نوں نراں دی گھال مِلکھ وانی دے لیکھے لاوندی اے تیویں ای گاواں دے ست نوں ناراں دی گھال لاؤندی اے- ناراں دا ریڑکا گھیو بنیندا اے گاواں دے دُدھ نُوں تے گھیو وپار مِلکھ دا رچھ بن ویندا اے-

گھیو وِکدا اے فوجاں دا کھاجا تھی کے- مَل وان میل دِیاں دیگاں وِچ پے کے رنگا رنگ پکوان سارن لئی-

وارکار دسیندے نیں جو باوا فرید دے ویلے اجودھن (پاک پٹن) وڈا گڑھ ہا گھیو وپار دا- فریدی دوہڑیاں وِچ آون والی چوپڑی ایسے چوپڑ ورتن دا تروڑ اے:

ویکھ پرائی چوپڑی نہ ترساویں جی

اتے:

جیہناں کھادی چوپڑی گھنے سہن گے دُکھ

نر نار گھال دی نابر بھاء مَل ویہار نوں ساڑ سواہ کرن دا کم کر سکدی اے جے نر نار کرنہار ویہاری بنتر دے اڈنبر دے پِچھے اپنی کرنی سیان گِھنن تے سئنجن اپنی ہوند نوں ایس موکھ آہر لئی- ایہہ سار رچائی اے پؤڑی دیاں رمزاں -

پؤڑی وِچ بھائی گُرداس دی لفظ کاری دِیاں کھیڈاں نُوں کھیڈن وی پؤڑی دی پڑھت دا انگ اے، سو کھیڈ ویکھو-

ایہہ پالی کون اے- گاواں نُوں پالن والا؟ پالدا تاں ہوسی گاواں نُوں بار دا گھاہ بُوٹ چرا کے، پر مالکاں دے مال دِیاں پالاں وی بنیندا ہوسی اپنے حساب سِر- مالکی دی میر تیر دا پربندھ وی تے اوہدا کم اے- اوہ ایہہ کم کریندا اے گاواں دے ناں رکھ کے- گاواں بھولیاں من گئیاں نیں اوہدیاں رکھیاں ناواں نُوں - اوہ سددا اے تے تُرت آ ویندیاں نیں اوہدے کول- اوہ اوہناں نُوں میر تیر دا چارا کھواوندا اے- چارن چار کھواون تے ہے ای پر ٹالن ٹرکاون وی تے ہے- پالی گاواں نُوں رجاوندا وی اے تے اوہناں نُوں ولا کے مالکاں دا دھن وی بناوندا اے- گاواں دے ڈِھڈ وی پالی سنبھال وِچ نیں تے اوہناں دے تھن وی-

گاواں پالی لئی تے اوہدیاں مالکاں لئی لویرے نیں، دُدھ دیون والے پشو- لویرا نر لفظ اے- پر دُدھ تے نار دیندی اے- اوہنوں ایسے گُن پاروں تے نر مالکاں اپنے گوڈے ہیٹھ رکھیا ہویا اے- لویرا آکھن نال گاں نر تے نہیں ہو ویندی پر نر پردھان مِلکھ واناں دیاں سندراں دے تھوک وِچ درج ہو ویندی اے- لفظ لویری وی ہے:

بِن استھن گؤ لویری (کبیر، راگ بسنت)

بھاویں ایتھے لویری وی کبیر نے مل ویہار دا رنگ وکھاون لئی آندی اے- تھناں باجھ ای دُدھ پئی دیندی اے- نہ ایہہ دُدھ دُدھ ہے نہ ایہہ گاں گاں - مَل بن کے سبھ ہونداں اپنا تت ونجا دیندیاں نیں - کرنی بھرم تھی ویندی اے-

لفظ ناؤں ہوند دی پچھان لئی ورتیندا اے- گؤ سانجھی ہوند ہے- پر پالی نے تیر میر دا حساب رکھن لئی مِلکھ دی پال وِچ کھلہارن لئی سبھ گاواں دے وکھو وکھ ناں دھر دِتے نیں - قدرت دے سہج ورتارے وِچ ہر ہوند دا ناں وکھرپ وِچ سانجھ وکھیندا اے- مَل ویہاری ناں سانجھ دے انکار دا نشان اے-

جو اُپَٹھ وانساں نال ورتی اوہا گؤاں نال پئی ورتیندی اے- ویکھو گاواں دی بھاء ایس اُپَٹھ راہیں باہر آ کے کیہ کریندی اے- ہو سکدا اے اوہدا تایا گھیو وپار دے ڈھکے بھانڈے نُوں ای لُوہ سَٹے- اجے تے نار جدوں اپنے اِک رنگ دُدھ توں بنیا گھیو مِلکھ دیاں بہوں رنگیاں بھانڈیاں وِچ ڈھلدا ویکھدی اے تاں اوہنوں کوئی دوس نہیں دِسدا- کوئی عیب نہیں سہی ہوندا- پر جِس ویلے اوہ دھرو دا بھانڈا بھن کے سچا بھگت ونڈ کرن والا بھانڈا گھن آئی تاں دوس دی جڑھ ای نہیں رہنی-

اجے تے نر پردھان مالکی نے اوہدے اُتے نار ہوون دا ای دوس مڑھیا ہویائے تے دِسدے نُوں وی نہیں پئی ویکھدی اوہ-

رُوپ انوپ انیک ہوئے رنگ سرنگ سواس چنگیرے

ایتھے لفظ ''چنگیرے'' سانوں چُونڈی دھپھہ پیا دیندا اے- انیکاں رُوپ قدرت دے اپنی چنگیری واس تے چنگیرے رنگ سرنگ نال پئے وسیندے آہے- کیہ ایہہ مَل ویہار دی چنگیرے دھر دِتے گئے نیں جیہڑی پاڑاں دی چنگیر اے؟ چنگیراں دے وی کئِیں رُوپ انوپ ہوئے- سانجھ ورتن تاں ہے ای چنگیر ہر اِک دے ٹُکّر دی- پر مَل ویہار دی لاریاں بھری چنگیر وی جی جی دے موہرے آوندی اے پئی دینہہ پر رات- سانجھ ورتن چنگیر دے چنگ (پنجے) دیون ہار نیں تے مل ورتن چنگیر دے کھوہن ہار-

وانسہوں اُٹھ اُپَٹھ کر جال کرندا بھسمے ڈھیرے

قدرت دیاں ورناں دے پِچھے وی اِکائی اے تے مِلکھ دیاں ورناں دے پِچھے وی- دوہاں اِکائیاں دا ٹکراء ہوندا وی آیا اے تے دبیندا ٹلیندا وی- ایہہ پوڑی قدرت دی اکائی نُوں مِلکھ دی اِکائی اُتے بھارُو کرن دی صلاح دیوندی اے سانوں متے- پر مِلکھ دی اِکائی تے اِکائی ہوئی ای کوئی نہ اصلوں - اوہ تے ہے ای دُوج دا مُکَھوٹا-

ایہہ مُکَھوٹا وانساں کنوں ای لوایا گیا اے- تے وانساں ای ایہنوں لاہونا وی اے- وانس اپنی اگ نُوں اُپَٹھن دی سَک رکھدے نیں، جالن (جلاون) تے ساڑ سواہ کرن دی- پر جالن وسن وی تے ہے نا- بھسم دا ڈھیر بھاء دی آندی ناہی اے- جیہدے وِچوں ای نویں چواتی سرنی اے، سانجھ وسیب دیاں تندورِیاں تاون لئی- قدرت اپنی اُپَٹھ نُوں اُپَٹھن کیتے نویں چترکاری کرن اُتری اے اپنے چِتے وِچ- اساں قدرت دے ہتھ نُوں چِت دھر گِھنیئے تاں ای اساں اوہدی کرنی دا انگ تھی سکنے آں -