فرید بھنڈار

اِٹ کھڑکّے دُکّڑ وَجّے تتّا ہووے چُلّھا

آون فقیر تے کھا کھا جاون راضی ہووے بُلّھا

اِٹ مکان پاون دے کم آوندی اے، کچّی اِٹ کچے تے پکّی پکے- کچی اِٹ تے اِٹ ہوئی ای کوئی نہ- اوہدے وِچ اِٹ دی واج ای کوئی نہیں - اوہ بے زبان اے- نہ کھیہہ سکدی اے نہ کھڑک سکدی اے نہ کِسے دا سِر کھول سکدی اے- کِسے نوں وجّے تے آپ بھج جاندی اے- سو ایہہ پکیاں ای نیں جیہڑیاں محلاں حویلیاں قلعیاں وِچ ٹُھک جُڑدیاں نیں، تے پکیاں ای نیں جیہڑیاں کھیہہ کھڑکدیاں نیں جدوں اُکھڑ ونجن- اج پکے مکان پاون دی دوڑ لگی ہوئی اے- پکی اِٹ دا مُل وی نال ای دوڑدا اے پیا تے ماڑے بندے پکی اِٹ لین جاون تے اگوں پئی پئی اوہناں دے سِر وِچ وجدی اے- اج دی پکی اِٹ انگریز راج ویلے ویتری گئی- اوس ویلے ایہہ ڈبل اِٹ اکھوائی- ڈبل روٹی وی تدوں ای آئی سی- ایہناں دوہاں دی ڈبل مارچ نال خبرے کوئی رِشتے داری ہونی اے- ('' ڈبل '' دی دھونس اوہدا لوبھ تے بھرم اج وی ہے، ہتھوں ڈبل اے اگے نالوں -) آپنے ناں تے جُسے دے زور تے ڈبل اِٹ نے پُرانی پکی اِٹ نوں بزاروں کڈھ دِتا- ناں وِچ دھونس وی آہی تے مشہوری وی- (مشہوری دھونس نال ہوندی اے تے دھونس مشہوری نال-)

ڈبل اِٹ نے اِک پُرانے محاورے '' اِٹ کھڑکّے'' نوں وی دَبلّیا- '' اِٹ کھڑکّا '' آہندے آہے نِت چلدی کھیہہ نوں - دو دِھراں دی آپسی وکھاد نوں - پُرانیاں دو اِٹاں نُوں تے دونہہ ہتھاں وِچ نپ کے آپس وِچ کھڑکایا جا سکدا سی- ایہو کھڑکار ای اِٹ کھڑکّا اے- نویں اِٹ نوں اِنج کھڑکاون لئی پہلوان دا جُسہ چاہیدا اے- جدوں ڈبل اِٹ آئی اے تدوں اجے پہلوان تے آہے اکھاڑیاں وِچ پر آہے ساؤ لوک، آپنے بکرے بداماں تے ڈنڈ بیٹھکاں وِچ رُدّھے- کنڈ تے ریاستی تھاپڑا وی آہا- اوہناں نوں کیہ پئی سی اِٹاں کھڑکاوندے پِھرن- تے اج دیاں پہلواناں کول ہور بڑا کجھ ہویا کھڑکاون لئی-

اِٹ کھڑکّا پُرانا محاورہ ہا- جدوکنی اِٹ پکی تھئی اے ایہہ جھگڑے متکے واسطے ورتیندا آیا اے- کھڑکّا نِرا کھڑکن نہیں اِٹاں دا- نِرا کھڑکن ہووے تے کھڑکار آکھیئے ایہنوں یا کھڑاک- کھڑکّا کھڑکّ کر کے وجن ہے- برابر دی میچویں ٹکّر ہے ایہدے وِچ- کھڑکن وِچ کھڑکن والی شے دی آپنی مرضی نہیں ہوندی- کُنڈی کھڑکدی اے، بھانڈے کھڑکدے نیں جے کوئی کھڑکاوے- کھڑکّے وِچ اِنج اے جیویں اِٹاں آپنی مرضی نال ٹکریندیاں ہوون پئیاں اِکدوجی نوں - جیویں اوہناں وِچ جان پے گئی ہووے- 

اِٹ کھڑکّے نال جُڑیا ہویا اِک ہور وی محاورہ آہا پرانیاں ویلیاں دا- اِٹ نال اِٹ وج جاون- ایہہ دوویں محاورے مکان بنن وِچوں تے نِکل نہیں سکدے- مکان بنن ویلے تے اِٹ راج دی تیسی اگے سِر سٹ کے اوہدی کانڈِیوں گارے چُونے سیمنٹ دا لے لوا کے اِک دُوجی دے اُپر جُڑدی لگی گئی- جُڑیاں اِٹاں رَدّا بنیاں تے رَدّے کَولے کندھاں بنے-

اِٹ مُک گئی مکان بن گیا- اِٹ جد تائیں دَڑ وَٹّی رکھدی اے، آپنی ہستی مکان دی ہستی وِچ گوائی رکھدی اے- جد اُکھڑ کے اِٹ اِٹ ہو ویندی اے تاں اِک نویں ہستی دھاریندی اے، کھڑکن وجن والی- اوس ویلے ایہہ بناون دے کم نالوں آپنا جوڑ تروڑ کے ڈھاون نال جوڑ لیندی اے- اوس ویلے سمجھو اِٹ آپنا پُرانا بدھا آہر چھڈ دیندی اے، کھیڈ وِچ آ وڑدی اے تے شاعری وِچ وی-

ہُن جوڑ اُسارن دے کم لئی بنائی اِٹ بھن کِھلارن دا کم پھڑ کھلوتی اے- آکھدی اے جیہناں مینوں آپنے پکے کوٹھے چاڑھن لئی تپا پکایا، بھنّیا گھڑیا، چُونا مَل دبایا، اج میں اوہناں دے سِراں وِچ وجنا اے- آپنے کھڑکّے نال اوہناں دی بنی سواری ہستی دے بھجّن دا ہوکا دیونا اے-

ایہہ ہے اِٹ کھڑکّا جِتھے پَکے چڑھدے نیں اوتھے اِٹ کھڑکّا وی تھیندا اے- پکے چاڑھن وِچ ای کوئی دھگان ہے متے جیہدے وِچوں اِٹ کھڑکّے والا دھگان اُٹھدا اے- پکے چاڑھن وِچ ای کوئی وکھریواں اے جیہڑا اخیر اِٹ نال اِٹ وجن والا وکھریواں بن کھلوندا اے-

پکے تے وڈّے ای چڑھیندے آہے تے اِٹ کھڑکّا وی وڈیاں وِچ ای لگدا ہا- پر بالاں دا کم اے وڈیاں دے ہر کیتے دی کھیڈ بناونی- سو اوہناں اِٹ کھڑکّے دی وی بنائی-

دو دِھراں بن کے بالاں پِڑ وِچ لہنا- دوہاں دِھراں آپو آپنے موہری چُننے- موہریاں پہل لئی پُگنا- جِس دِھر دی پہل آونی اوس اسوار بننا تے دُوجی نے گھوڑی- اسواراں گھوڑِیاں اُتے چڑھ کے اوہناں دِیاں اکھاں نوں آپنیاں ہتھاں نال بند کر دینا- جیویں ٹانگے دِیاں گھوڑِیاں ہوون اوہ- اِک اسوار نے گھوڑِیوں لہہ کے پِڑ وِچ پئیاں دو اِٹّاں نوں دوہاں ہتھاں وِچ نپ کھڑکّنا- اسواراں دے موہری گھوڑِیاں دے موہری کنوں پُچھنا بھئی اِٹ کھڑکّا کِس کیتا اے- جے گھوڑے دا موہری ٹھیک دسے تاں ہیٹھلی اُتانہہ ہو وینی- گھوڑِیاں اسوار تھی وینیاں تے اسوار گھوڑِیاں بن وینے پر جے جواب ٹھیک نہ آوے تاں اسواراں اسوار ای رہنا پر اوہناں گھوڑِیاں وٹا لینیاں - ہر اسوار آپنی گھوڑی سجّے ہتھ والے لئی چھوڑ دینی تے آپ کھبّے ہتھ والے دی گھوڑی اُتے چڑھ بہنا- تے کھیڈ مڑ ٹُر پونی- بال وڈیاں دے کارے دی نقل بنیندے نیں - اوہناں دا اِٹ کھڑکّا وی نقل اے وڈیاں دے اِٹ کھڑکّے دی- وڈیاں دیاں جھگڑیاں رولیاں وِچ قاعدہ قانون گھٹ ای ہوندا اے- بالاں دا اِٹ کھڑکّا اِک بدّھے ٹُھک سِر چلدا اے- ایس گل وِچ وی نقل دا رنگ اے- بالاں دے اِٹ کھڑکّے دا ٹُھک ٹھیٹھ وڈیاں دے بے حسابے اِٹ کھڑکّے نوں چَگھدا اے- نقل دا رنگ ایہہ وی ہے جو وڈیاں دا پورا ویہار اصل وِچ اِٹ کھڑکّا ای ہے تے اوہناں دے بنائے قاعدے قانون وی اِٹ کھڑکّے نوں چالو رکھن لئی بنائے گئے نیں –

بالاں وڈکیاں دی مَل ماری نوں، اِکدوجے اُتے چڑھائی نوں، وڈے چج نال کھیڈ دا رُوپ دِتا- اوہناں وڈیاں دے کم نوں کھیڈ بنا کے آپنے ولوں اوہدا زہر کڈھ دِتا تے اِکدوجے نال رَلن دا سواد گِھدا- پر نقل وِچ اصل دا زہر تے آونا ای ہوندا اے- سو بالاں دی کھیڈ وی پورا سہج سواد نہ آہی- ایہدے وِچ ہار جِت تے مَل ماری دی سکھلائی وی آہی- کھور کُھندک تے تیر میر دی جاچ وی- بالاں وڈکیاں دے کم نوں کھیڈ بنایا تے وڈکیاں بالاں دی کھیڈ نوں مُڑ کم بنا گِھدا- اج بالاں دِیاں بنائیاں کُل کھیڈاں وڈکیاں دے جُوئے مشہوری بازی تے ناں ناویں دا آہر بن گئیاں نیں تے بال کھیڈاں بناون چھڈ کے وڈکیاں دے ایس آہر نوں ویکھن لئی ٹی وی اگے ڈھیری ہوئے پئے نیں -

بالاں دی کھیڈ وِچ اسواراں دا گھوڑی بنن دھگانے نہیں، سُنن دی سُن سمجھن دی پرکھ راہیں ہے- اِٹ کھڑکّا کِس کیتا اے ایس پُچھ دے جواب وِچ ہے ہار جِت- پُچھ قدیمی رِیت ہے- پرانے لوک کہان وِچ اجیہیاں پُچھاں سِر ای بندے دی قسمت دے فیصلے تھیندے نیں - پُچھ پرتاوا کریندی اے بندے دی سُرت سنبھال دا، آپنی ہانڈھ تے جھاگ وِچوں اوس جو کُجھ سِکھیا ہے اوہدا- ایس پرتاوے وِچ سُرخرُو تھیون نال ای بندے نوں آپنی ہوند دی راہداری ڈِھیندی اے- 

دوہڑے وِچ وی کوئی اِٹ کھڑکّا پیا کھیڈِیوندا اے- بُلھے شاہ دے وارے مغل حاکمی دے اندر گھنی بَھج ترُٹ پئی تھیندی آہی، دِلّی دربار وِچ وی تے صوبیاں وِچ وی- مُغل حاکمی دا دُھرا ہا منصب داری- چونویاں بندیاں نوں علاقے ونڈ دِتے جاندے سن- ایہہ بندے منصب دار اکھواندے آہے- آپو آپنے علاقے وِچوں جتنا معاملہ واہی دا اکٹھا ہوونا منصب دار نے اوہدے وِچوں پیادے تے اسوار تیار کرنے شاہی فوج لئی- ہولی ہولی منصب دار ودھدے گئے تے علاقہ گھٹدا گیا- معاملے دی وصولی وی گھٹن لگ پئی- پربندھ دا دُھرا ای کھوچلا ہو گیا تے پربندھ کیویں چلدا- گھٹدی آمدن پاروں اہلکاراں دی کھیہہ کھہیڑ ہور پئی ودھی تے آمدن ہور پئی گھٹی- حاکمی ڈِھلّی پئی تے سلطنت دیاں دونہاں سِریاں توں دباء ودھیا- لہندے ولوں ایرانی افغانی دھاڑویاں دا تے چڑھدیوں یورپی وپاریاں دا- حاکماں دی ایس سَوڑ پاروں دبیل میلاں لئی، واہکاں تے سیپیاں لئی، جُڑ کے اُٹھ کھلوون دا اَوسر بنیا- بُلھے شاہ دا ویلا مُغل سلطنت دی بھاج دا ویلا اے- پنجاب وِچ اُچیچا- ایتھے کمی راہک جُڑ کے مغل راج دے ڈولدے تِھڑکدے جُولے وِچوں سِر باہر کڈھن لگ پئے نیں -

دوہڑے وِچ اِٹ کھڑکّا اِک تے حاکماں دا آپس وِچ ہے تے دُوجا دبیلاں دا حاکماں نال- حاکماں دے آپسی بھیڑ نال دبیل میلاں نوں جُڑ اُٹھن دی ویہل مِلی اے تے ہُن حاکماں نال اوہناں دا نِت دا وکھاد اِک گُجھے اَدھ گُجھے بھیڑ دا رُوپ دھاری کھلوتا اے- پہلا اِٹ کھڑکّا دُوجے نوں ودھاوندا اے تے دُوجا پہلے نوں - دوہڑا ایس دوہرے اِٹ کھڑکّے دے پِڑ وِچ کھلا اے- اِٹ کھڑکّا پُرانے دا ڈھین اے تے دُکڑ دا وَج نویں دا اُسرن- دُکڑ چھوٹا ڈھول اے، نابر ڈھانِیاں دی نِکی پر تِرکھی ٹمکیری جیہدے راہیں اوہ اِکدوجی نوں کوئی گُجھڑا سُنیہا اگانہہ پچھانہہ تھیون دا پئیاں دیندیاں نیں - دُکڑ وڈیاں شاہی دَھونسیاں دا تروڑ کرن لئی پِڑ وِچ لتھی اے- ایہدے گُجھ نوں ہِین گُھلاٹ سُن کے پڑھ گِھندے نیں جیویں اوہناں درباری اِٹ کھڑکّے نوں پڑھ گِھدا اے- دُکڑ دا واج اِٹ کھڑکّے دے واج نال جُڑ کے پیا نکلدا اے- دُکڑ دوہاں ہتھاں نال وَجدی اے جیویں اِٹ کھڑکّا دوہیں ہَتھیں ہوندا اے- ایہناں دوہاں واجاں وِچ اِک ہور واج آ رلی اے، روٹی لگن دی واج- اِٹ کھڑکّا دُکڑ دی گت وِچ ڈَھلیا اے تے دُکڑ دی گت روٹی لاون دی تھاپ وِچ-

اِٹ کھڑکّی اے دُکڑ وَجّی اے تے چُلھا تتّا ہو گیا اے- ایہہ چُلھا چروکا ٹھنڈا ہا- تتّا ہوون غصے پاروں تھیندا اے- ٹھنڈیاں چُلھیاں وِچوں سانجھا روہ اُٹھیا اے تاں ای اِٹ نال اِٹ وَجّن تے آئی اے تے جُڑ نِکلن والی دُکّڑ بولی اے تے ایہہ نواں چُلھا بَھکھیا اے-

ماڑیاں دا سانجھا روہ ای ایس نویں چُلھے دا تاء بنیا اے- ایہہ تاء ای چُلھے دی رونق اے اوہدا جیون- ایہہ پُرانا گھروکا چُلھا نہیں - ایہہ سانجھا تندُور اے کُل ماڑی وسوں دے فقیری لنگر دا- فقیر اوہ نیں جیہناں کول آپنا وکھرا کُجھ نہیں - جو ہے اوہ لنگر دا اے- سانجھے بھیڑ نے جیہڑی سانجھ سُرت اُپائی اے جیہڑا سانجھ سبھا رسایا اے اوہو فقیری اے- فقیر پئے ڈُھکدے نیں لنگر دے تندور تے- اوہناں  دے رَج نال بُلھا راضی اے-

راضی ہووے بُلھا توں ایہہ سینتر وی مِلدی اے جو بُلھے شاہ دی شاعری وی فقیری لنگر دا تندور ای اے- '' چُلھا '' تے '' بُلھا '' تُکاں ایویں نہیں رَلیاں - کھا کھا جاون والے اوہ نیں جیہناں ایس شاعری نوں سُن سمجھیا تے ایہدے وِچوں فقیری جاگ لیتی- ایس تندور دا پکیا ہے ای فقیراں لئی- اوہو ای ایہنوں کھا پچا سکدے نیں - ایہہ سانجھا ٹُکر اے نویں جُڑت دا- پُرانے مَل والاں دی اِٹ نال اِٹ وجّی اے تاں ای ایہہ ٹُکر پکن تے آیا اے-

''کھڑکّے'' تے '' وجّے'' وِچ اِک عجیب اُدم ہے جیویں شاعر دی آپنی مرضی آپنا سواد ایسے گل وِچ ہووے، جیویں آپ اوہ ایس کم دے وِچ ہووے، آپوں ایہناں نابر ڈھانیاں دے گُجھ سنیہے دا سُنیئر ای نہیں اوہدا بھیتی وی ہووے، اوہدا وسیلہ وی- جیویں اوہدے بول آپ ای اِٹ کھڑکّا وی ہوون دُکڑ دا وَجّ وی تے روٹی دی تھاپ وی-

'' اِٹ کھڑکّے دُکّڑ وجے'' وِچ اِک بیان وی اے، جو پیا ہوندا اے اوہدا- پر نال اِک اعلان وی اے، اِک ہوکا اِک سَدّا جو آؤ رَلو تانجے اِٹ کھڑکّے تے دُکڑ وَجّے- اِک ترنگ اُٹھدی اے ایس بول وِچوں جیہڑی '' تتّا ہووے چُلھا '' تے آن  شِکھردی اے- '' پر تتّا ہووے چُلھا '' وِچ اِک فرق وی پیا اے واج وِچ جیہڑا ایہہ سُجھیندا اے جو ایس ترنگ دے پِچھے آہر نیں - ایہہ آہر اِک دُوجے وِچوں نِکلدے نیں تے اِکدوجے وِچ جا رَلدے نیں - ایہہ آہر جُڑے ہوئے ہن سُوجھ سنبھال تے لگن نال-

دوہڑے دی دُوجی سطر وِچ ترنگ دا اُبھار تے تاء رَل مانن دے سُکھ وِچ ڈَھلدا جاپدا اے- پہلی سطر وِچ شدّاں دی بھرمار اے، ستاں لفظاں اُتے چھی- تے نال بدھیاں واجاں دی بِھڑویں بِھیڑ اے (اِٹ کھڑّک، دُکڑ، وَج، تَت) دُوجی سطر وِچ الفاں تے ییئاں دِیاں کُھلیاں واجاں دی لٹک اے- دُوجی سطر جیویں سِٹّہ اے پہلی دا، گھنے گھول وِچوں کھٹیا کُھل کے رَس وَسّن دا سہج تے انند-

دُکڑ دا واج سانوں بال اسواراں دی گھوڑیاں اُتے چڑھن لگیاں دوہاں ہتھاں دی تھاپ دا وی چیتا کریندا اے- دوہڑا بالاں دی کھیڈ نال آپنا لَڑ جوڑی رکھدا اے- فقیر وی بال نیں، اوہ بال جیہناں آپنی کھیڈ وِچوں وڈیاں دی مَلّو مَلّی تے تیر میر دا رنگ کٹ چھڈیا اے- دوہڑا بالاں دی بنائی نقل وِچوں اِک ہور تت کڈھ وِکھیندا اے-

ایہہ وار دا اِٹ کھڑکّا جیہڑا ویکھن وِچ بے حسابی افراتفری جاپدا اے ایہدے پِچھے وار دی ورتوں وِچوں نِکلے ٹُھک نیں، قدرت دے قانون، جیہناں دی گل اوس کافی وِچ آئی اے:

اُلٹے ہور زمانے آئے

تاں میں بھیت سجن دے پائے

بُلھا حکم حضوروں آیا

تِس نوں کون ہٹائے

اِٹ کھڑکّے والی کھیڈ وِچ اصل ہار جِت تھیندی اے پُچھ دے جواب تے- دوہڑا آپ اِک پُچھ اے، رمزاں دی بنائی- اِٹ کھڑکّا، دُکڑ، چُلھا، فقیر، کون ہن کیہ ہن- دوہڑا آپ ای پرتاوا اے تے آپ ای ست، آپ ای پرکھ اے تے آپ ای سُرخروئی- ویلے دی وار دے وِچ کھلو کے پُچھ پُچھیندا اے دوہڑا، پرتاوا کریندا اے تے جواب بھالدا اے- چُلھے دا تپ کے تندور بن ونجن، آہریاں کامیاں دا تَپ کے سانجھے بھیڑ وِچ رَل نِترن،  گھرھست باندھ دا ترُٹن، رِزق دا سانجھا تھیون، مَلّ ویہار دی تھاویں فقر ویہار دا لاگو تھیون- ایہہ ہے دوہڑے دا جواب، دُکڑ دا واج، جِت دا ہوکا-